Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

KULTURNA POLITIKA

Kulturna politika

 

 

Iva Nenić

Institucija kao mesto neslaganja: kulturna politika i emancipatorska intelektualna praksa

Sažetak: U kulturnu politiku kao projekat ili skup društvenih proizvodnih praksi uvek je utisnut prećutni ili manifestni ideološki diskurs. Nije sporno da se ideologije, a najpre dominantna ideologija, bezrezervno reprodukuju kroz institucionalne i „spontane“ aspekte kulture: danas je za emancipatorsko delovanje putem kulturne politike ključno pitanje kako po(d)miriti različite i često antagonističke klasne projekte i interese društvenih grupa koji zahtevaju materijalizaciju svog idejnog delokruga. Mogućnosti i granice kritičkog delovanja na kulturu kroz institucije pratiću kroz tri teorijska modela: odnos ideologije i državnih ideoloških aparata u marksističkoj filozofiji Luja Altisera, model kulture kao instanci dominantnih, rezidualnih i emergentnih praksi u studijama kulture Rejmonda Vilijamsa, i reformatorski učinak intelektualaca putem institucija u savremenim studijama kulture Tonija Beneta.

Ključne reči: ideologija, institucija, Altiser, studije kulture.

Odnos ideologije i institucija može se svesti na dva bazična modela: prema prvom, institucionalni poredak produkuje ekskluzivni diskurs ideološkog prisvajanja subjekata; u drugom modelu, delovanje institucija je tek jedna u nizu ideoloških praksi borbe oko značenja. Da bi se razjasnil e funkcije institucija u odnosu na ideološke materijalne činove, potrebno je vratiti se na poreklo ovog problema. Prva celishodna formulacija odnosa institucija i ideologije ponikla je u teoriji ideologije Luja Altisera, filozofa koji je zadržao čvrste osnove marksističke predstave o društvenom ustrojstvu (kao što su, pre svega, podela na bazu i superstrukturu i pojam naddeterminacije), ali je ponudio i precizniji uvid u prirodu samog ideološkog delovanja, a time dodatno osvetlio svrhu institucija u tom kontekstu.

Presudni momenat Altiserove teorije je definicija ideologije kao „predstave imaginarnog odnosa individue prema stvarnim uslovima njene egzistencije“. U odnosu na to nastaje njegov, kako ga naziva, „dodatak“ marksističkoj teoriji države: podela institucija na državne ugnjetačke aparate (vlada, vojska, administracija i dr.) i daleko važnije državne ideološke aparate (DIA) u koje se ubrajaju tako različite institucije poput crkve, sistema školstva, političkih partija, medija, naposletku i porodice. Na prvi pogled šarenolik, ovaj skup koji Altiser određuje kao „izvestan broj stvarnosti koje se neposredno pokazuju posmatraču u obliku različitih i specijalizovanih institucija“ (1) ujedinjuje to što, umesto “na nasilje”, funkcionišu “na ideologiju”.

Različitost diskursa institucija Altiser dalje tumači kao puki privid ispod kojeg počiva unutarnje jedinstvo naizgled raspršenih ideoloških praksi: „ideologija na koju funkcionišu (je), uprkos svojoj raznolikosti i svojim protivrečnostima, uvek u stvari ujedinjena pod vladajućom ideologijom , tj. ideologijom 'vladajuće klase'“. (2) Iako su državni ugnjetački aparati prvo oruđe vlasti, Altiser napominje da nijedna klasa ne može da zadrži vlast bez osvajanja DIA – uzmimo za primer aparat školstva u čiji se ideološki horizont uvek iznova investira. Pozicija DIA je, dakle, unekoliko drugačija u odnosu na represivne mehanizme državne vlasti: Altiser je ostavio otvorenom mogućnost da državni ideološki aparati pružaju širi manevarski prostor za pružanje otpora hegemoniji. (3) Ako pored toga uvažimo i činjenicu da je podela na ugnjetačke i ideološke aparate, kao što naglašava Nikos Pulancas, tek sredstvo deskripcije čije teorijske implikacije valja dalje razvijati, (4) tada problem udela institucija u ideološkim borbama postaje umnogome složeniji, a danas je možda aktuelniji nego ikad. Uz zadržavanje mogućnosti da institucije, u ekstremnom slučaju, predstavljaju ili mehanizam ovaploćenja dominantne ideologije, ili u idealnom slučaju suštinski pluralan prostor za dogovor i razumevanje među različitim interesnim sferama, neophodno je upotpuniti “Altiserov dodatak” onim što mu, kao uostalom i svim marksističkim narativima, nedostaje: specifičnim kulturnim kontekstom i njemu svojstvenom logikom. Ovo, međutim, iziskuje ne samo preispitivanje Altiserovih bazičnih uvida i zadržavanje pojedinih, od kojih su pojam ideologije i interpelacije, kao i podela na aparatuse svakako među najvažnijim, već i iscrpnu fenomenološku analizu različitih društvenih situacija pod ruku sa naturalizovanim teorijskim aparatom altiserovske teorije. Uz svest o ideologiji kao pogledu na svet koji se usvaja kao neupitan i samorazumljiv, o ideologiji kao pozivu koji neumoljivo interpelira pojedince, to podrazumeva prelazak sa poznomarksističke teorije društva, pa čak i sa postmarksističke psihoanalitičke teorije društva, ka ideološkoj teoriji kulture u dosluhu sa dostignućima dve potonje oblasti saznanja.

Teza o ideologiji kao „imaginarnoj predstavi stvarnih životnih okolnosti individue“ u postmarksizmu je odmakla ka kompleksnim i detaljnim opisima samog interpelacijskog događaja – teorijskim revizijama koje u velikoj meri uključuju lakanovsku psihoanalizu, uz prateću preradu originalnog Altiserovog opusa. Ipak, deluje kao da je potraga za preciznijim opisom udela ideologije u nastanku društvenog subjekta donekle ostavila po strani pitanje institucija, kao i problem učinka intelektualne prakse kroz institucionalne i alternativne kontekste.

Za razliku od Altiserovog viđenja institucija kao osnovnog mehanizma ideološke reprodukcije, teoretičar književnosti i osnivač britanskih studija kulture Rejmond Vilijems njihovo mesto u širem društvenom okviru sagledava kao gotovo presudan, ali ne i jedini faktor socijalne kohezije. Vilijems kritikuje Altiserov redukcionizam koji se ogleda u svođenju uloge institucija na grubo sprovođenje „organske hegemonije“. (5) On ističe kako je „efektivna kultura (...) uvek više od zbira svojih institucija“, upravo iz razloga što kulturu kao celinu odlikuje stalna i promenljiva napetost između različitih interesa, delovanja i učinaka. (6)

Ova nijansa u poimanju uloge institucija ocrtava presudnu razliku između Altiserovog pristupa, koji se donekle iscrpljuje u povođenju za kanonskim marksizmom, i Vilijemsovog projekta studija kulture u kojem su marksističke tekovine tretirane najpre kao funkcionalni aspekt šireg teorijsko-saznajnog aparata. Paradoks nastaje u trvenju dva centralna mesta Altiserove teorije: teze o ideologiji kao inherentnoj odlici društva („ideologija je večna“, ideologija formira subjekte kao takve), i potrebe da se kroz kritiku ideologije sprovede oslobođenje društvenih subjekata, najpre kroz suprotstavljanje nauke i ideologije, a potom i izvođenjem socijalne revolucije. Time što je institucije proglasio za tvorbeni mehanizam ideološke interpelacije Altiser je, čini se, nepravedno zanemario sve one „spontane“ aspekte kulture koji srazmerno učestvuju u procesima subjektivacije, praktikovanju hegemonije, ili borbi protiv centra moći. Ostaje otvoreno pitanje mere učešća institucija u procesu ideološke interpelacije: sa jedne strane, očigledno je da državni ideološki aparati poseduju nesamerljiv potencijal kada je reč o legitimizaciji dominantnog diskursa vlasti, ali to ne umanjuje neophodnost podrobnog ispitivanja mesta i uloge tzv. vaninstitucionalnih konteksta i mehanizama u reprodukciji ideoloških svetonazora. Prvi korak u potonjem smislu načinio je upravo Vilijems kada je pojmu institucija pridružio formacije – „svesne pokrete i tendencije (književne, umetničke, filozofske), koji se obično mogu lako raspoznati nakon početnog perioda formiranja“. (7)

Slika postaje jasnija kada se uzme u obzir da se ideologija, pored ugnjetačkih i ideoloških aparata, sa podjednakom snagom “zbiva” i u vaninstitucionalnim okruženjima koja mogu uzeti različit oblik, kao samoorganizovane instance, alternativni konteksti, zasebni pokreti i formacije. Tu nije reč o hijerarhiji, odnosno o lociranju prvobitne

“ideološke zamke” kao svojevrsnog interpelacijskog punktuma koji individuama obezbeđuje subjektivnost. Radije treba postaviti sledeće pitanje: na koji način emancipatorska intelektualna praksa može da se taktički koristi svim navedenim kontekstima, balansirajući između njihovih, često nepomirljivih razlika? I na koji način, a da to ne bude jalovo ili cinično, emancipatorska intelektualna praksa može da unutar institucija podriva hegemoniju (pri tom neprestano podvrgavajući sopstvene učinke autorefleksiji)? Ovo poslednje je neminovno pošto danas uveliko ne važi “oni to ne znaju, ali to čine”, već upravo suprotno: svesno podržavamo odabrani konstrukt realnosti. Jedan od mogućih odgovora je da mesto moći kao takvo uvek mora ostati suštinski upražnjeno, tj. da se mora, uprkos uzaludnosti tog imperativa, osporavati apsolutni autoritet Zakona: onog regulativa društvene stvarnosti koji Slavoj Žižek označava kao „autoritet bez istinitosti“. (8)

U poslednjem smislu, važna je razmena između vilijamsovskih “formacija” i državnih ideoloških aparata, kao institucija bar delimično na raspolaganju diskursu pluralnosti. Zalažem se za pristup u kojem se državni ideološki aparati podjednako mogu shvatiti kao mesto reprodukcije dominantne ideologije, kao i mesto za zastupanje interesa različitih društvenih grupa mimo diskursa dominantne ideologije. O ovome je naznake ostavio i sâm Altiser kada se zalagao za “borbeni upad u institucije”, premda je za njega osvajanje sistema tek faza koja prethodi posve novoj organizaciji društvenog poretka. Da bismo uopšte poverovali u mogućnost hvatanja u koštac sa matricama dominantne ideologije, potrebno je imati na umu, kao što su ukazivali neki od Altiserovih tumača, da polje ideologije nije jedinstveno, uprkos tezi o dominantnoj ideologiji kao, u jednoj starijoj formulaciji, “cementu društva”, ili u savremenoj psihoanalitičkoj reinterpretaciji, “potpori realnosti”. Time se ne misli na konkretni pluralitet političkih ideologija (što bi predstavljalo banalizaciju Altiserovog epistemološkog reza i povratak unatrag), već na istovremenost različitih, upotrebimo izraz Rastka Močnika, „pozadinskih setova verovanja“, kao i interpelacijskih poziva koji ih prate. Izvođenje kontrahegemonih činova u institucionalnom okviru, tada, predstavljalo bi sve one pokušaje i projekte koji obezbeđuju prostor za ispoljavanje razlike, ali tako da se ne uvažava logika centra. Drugim rečima, kritička intelektualna praksa u prostoru institucija imala bi za cilj da otvori pluralan (ne i neutralan!) prostor u kojem različitost ne bi bila apriori osuđena na poziciju Drugosti, već bi društveni akteri heterogenih nazora dobili mogućnost da realizuju svoje interese. Emancipatorska uloga intelektualaca, kada je reč o kulturi, ne sastoji se u „prevođenju“ interesa Drugih u poželjne ideološke niše, niti u svrgavanju postojećeg poretka : prvo u krajnjoj instanci vodi, kao što je Altiser opazio, tek prividnoj raznorodnosti, dok je drugi potez utopijski. Emancipatorski rad je upravo povezivanje različitih konteksta – zvaničnih aparatusa i vaninstitucionalnih formacija – tako da prvi dobiju na efektivnosti, a drugi sačuvaju svoja ekscentrična dostignuća u meri u kojoj je to moguće.

Kao primer uspešnog vezivanja teorije i prakse (a možda i jednu od prvih instanci teorijskog praksisa koju je Altiser nagovestio) može poslužiti oblik delovanja u kulturi koji predlaže australijski teoretičar Toni Benet, u formi projekta koji se nadovezuje na britansku poznomarksističku tradiciju studija kulture. Ova disciplina, koja se u početku uveliko oslanjala na Gramšija, a polemisala sa Altiserom, za jedan od zadataka uzela je formiranje „organskog intelektualca“ kao osvešćenog predvodnika: zadatak koji je, prema rečima Stjuarta Hola, u velikoj meri ostao neispunjen. Benet, poučen iskustvima Vilijemsa i drugih koji su mu prethodili, a i na osnovu sopstvenog aktivnog rada u kulturi, predlaže zamenu pojedinačnog „organskog intelektualca“ intelektualcem-reformatorom koji prevashodno razvija oblike rada , odnosno deluje „u (...) sferi kulturalne analize i pedagogije koje bi mogle doprineti razvitku političkih i upravljačkih programa povezanih sa radom organskih intelektualaca“. (9) Pojmovi poput administracije ili menadžmenta u kulturi, nekada toliko odbojni intelektualcima, prema Benetovom viđenju predstavljaju operativna sredstva za razvijanje reformatorske prakse, koja se sada zbiva na čvorištima teorije, kulture, politike i institucijske delatnosti: „Studije kulture moraju pokrenuti razgovor sa Altiserovim ideološkim državnim aparatima.“ (10) Taj dijalog ili rasprava ni u kom slučaju ne može teći glatko jer zahteva stalni oprez da bi se uvek bilo korak ispred dominantne ideologije, da bi se osujetio ideološki učinak neproblematične slike stvarnosti, u čemu bi mogao da počiva uznemirujući učinak teorije koja proizvodi nestabilne paradigme i ne pristaje na unapred propisano mesto u strukturi moći.

(Prilog sa skupa "Kulturna politika u Srbiji" koji je u organizaciji NSPM održan 31. avgusta i 1. septembra na Tari.)

Fusnote:

1. Louis Althusser, “Ideologija i državni ideološki aparati”, Marksizam u svetu (časopis prevoda iz strane periodike i knjiga) br. 7–8, NIRO “Komunist”, Beograd, 1979, 77–119, 88. Ibid ., 90–91.

2. „...Otpor eksploatisanih klasa može naći način i priliku da se u njima izrazi, bilo koristeći protivrečnosti koje u njima postoje, bilo osvajajući u njima borbene položaje“.

3. Ibid., 91.

4. „Zavisno od oblika države i režima, zavisno od faza reprodukcije kapitalizma, pojedini aparati mogu prelaziti iz jedne oblasti u drugu, mogu akumulisati i menjati funkcije.“ Nicos Poulantzas, „Ideološki aparati: država, represija + ideologija?“, Marksizam u svetu (časopis prevoda iz strane periodike i knjiga) br. 7–8, NIRO “Komunist”, Beograd, 1979, 179–185, 185 .

5. Rečima samog Vilijemsa, kompleksnost procesa hegemonije „ne sme biti svedena na aktivnosti jednog 'državnog ideološkog aparata'“.Raymond Williams, Marxism and Literature, Oxford University Press, Oxford, 1977, 118.

6. Ibid.

7. Ibid, 119.

8. Slavoj Žižek, Sublimni objekt ideologije, Arkzin, Zagreb 2002, 61.

9. Tony Bennett, Kultura – znanost reformatora, Golden marketing – Tehnička knjiga, Zagreb 2005, 51.

10. Ibid.

 

 

 
 
Copyright by NSPM