Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

KULTURNA POLITIKA

Kulturna politika

   

 

RADIVOJ RADIĆ

STO GODINA KATEDRE I SEMINARA ZA VIZANTOLOGIJU

Činjenicu da se srednjovekovna srpska država nalazila u orbiti vizantijske civilizacije, da je pripadala jedinstvenoj zajednici naroda koju je pre više od tri decenije ser Dimitri Obolenski, dugogodišnji profesor balkanske i ruske istorije na Univerzitetu u Oksfordu, nazvao “vizantijskim komonveltom”, na pravi način su shvatali i prvi pisci istorije Srba. Tako je i preteča moderne srpske istoriografije, arhimandrit Jovan Rajić, koji je 1794/1795. godine napisao obimnu istoriju srpskog naroda – glasovito delo “Istorija raznih slovenskih narodov, naipače Bolgar, Horvatov i Serbov” - koristio vizantijske izvore, doduše iz druge ruke, posredstvom hrestomatija sa latinskim prevodima. O tome da su srpski istoričari 19. stoleća bili svesni ogromnog značaja vizantijskih izvora za našu srednjovekovnu povesnicu kazuje i činjenica da je još davne 1862. prof. J. Avramović preveo Janjinsku hroniku na srpski jezik. Koliko mi je poznato, to je još uvek jedini prevod ovog istorijskog izvora - posvećenog istoriji Epira u drugoj polovini 14. veka – na jedan moderan jezik. Dodajmo da je prof. M. Apostolović daleke 1902. sa grčkog na srpski preveo Presveutikos Teodora Metohita, “Izveštaj o poslanstvu” vizantijskog intelektualca i političara, koji je 1298/1299. godine pet puta putovao u Srbiju kao opunomoćeni izaslanik romejskog cara u pregovorima oko sklapanja braka princeze Simonide i srpskog kralja Milutina . Uz to, svakako treba pomenuti i ambiciozan projekat koji je planirao prof. Stanoje Stanojević – delo “Vizantija i Srbi” u deset knjiga, od kojih je u prvih devet trebalo da bude izložena politička istorija od doseljavanja Srba na Balkansko poluostrvo, do pada Carigrada u ruke Osmanlija 1453. godine, dok je deseta trebalo da bude posvećena “kulturnom uticaju Vizantije na srpski narod”. Međutim, od predviđenih deset objavljene su samo dve knjige (1903. i 1906. godine). Zanimanje za vizantijsku istoriju i vizantijske izvore, dakle, postojalo je od samih zaranaka srpske medievistike.

Polet Kraljevine Srbije krajem 19. i početkom 20. stoleća – polet o kojem se danas, ne bez razloga, govori sa nostalgijom - bio je praćen odgovarajućim kulturnim usponom. Bilo je to vreme, kao nijedno pre, možda čak ni posle, kada su se naučne novine iz evropskih istraživačkih središta veoma brzo slivale u Beograd. U tom pogledu ni srpska istorijska nauka, već zasnovana na moderno postavljenoj kritičkoj istoriografiji, nije predstavljala izuzetak. Neophodno je, s druge strane, naglasiti da je razdoblje o kojem je reč bilo i vreme snažnog uzleta vizantologije u Evropi. Upravo je susticanje ta dva procesa blagotvorno delovalo na ubrzani razvoj vizantijskih studija kod Srba. Nije na odmet istaći ni činjenicu da su još 27. aprila 1890. godine “u ime njegovog kraljevskog veličanstva Aleksandra I, po milosti božjoj i volji narodnoj kralja Srbije” kraljevi namesnici, a na predlog ministra prosvete i crkvenih poslova, kao i ministra finansija odlučili da se na Velikoj školi, preteči beogradskog univerziteta, ustanovi nova katedra za “Istoriju srednjeg veka, s pogledom na istoriju Vizantije ”. U potpisu: Jovan Ristić, Kosta S. Protić i Jovan Beli-Marković, kao i dr Mihailo V. Vujić. Naglašavam ovaj dodatak, sintagmu sročenu na način koji danas deluje pomalo arhaično: “s pogledom na istoriju Vizantije”! Godina je, ponavljam, 1890.

U godinama koje su usledile beleži se delatnost Božidara Prokića (1859-1922) koji je 1893. godine najpre postao profesor opšte istorije starog i srednjeg veka, a od 1897, kada je ovaj predmet razdvojen na dva, profesor opšte istorije srednjeg veka. Premda se tada istorija Vizantije ne pojavljuje u studijskom programu, Prokićeva okrenutost prošlosti carstva Romeja uslovila je neformalno uvođenje vizantoloških tema u predavanja za studente već u završnoj deceniji 19. stoleća.

Međutim, do osnivanja katedre za istoriju Vizantije u kraljevini Srbiji došlo je nekoliko godina kasnije. Ona je osnovana 1906. godine, kao treća te vrste u Evropi. Podsećanja radi, prva u svetu vizantološka katedra, na čijem je čelu bio znameniti Karl Krumbaher i na kojoj su se školovali i nekoliki srpski istraživači, ustanovljena je u Minhenu, a druga, pod rukovodstvom slavnog Šarla Dila, utemeljena je na prestižnoj Sorboni, u Parizu, obe u poslednjim godinama 19. stoleća.

Sačuvana svedočanstva kazuju da je već na samom početku rada Univerziteta u Beogradu, Uredbom Filozofskog fakulteta od 14. februara 1906 (sa važnošću od 15. septembra iste 1906. godine) određena vizantologija kao jedna od posebnih nauka koja će se predavati studentima, i to u okviru XII studijske grupe: pod A) – istorija srpskog naroda; pod B) – opšta istorija i vizantologija. Nekoliko godina kasnije, 10 marta 1911, usledila je Dopuna uredbe kojom je uvedena i XIV studijska grupa, a u kojoj je bilo predviđeno da Istorija Vizantije bude izborni predmet pod B). U svakom slučaju, bilo je očigledno da u trenutku donošenja Uredbe iz 1906. godine još nije postojao poseban vizantološki seminar, ali je, takođe, bilo očito i to da je postupak za njegovo osnivanje bio u toku. Tog proleća, naime, sproveden je konkurs za izbor nastavnika koji će upravljati seminarom.

Za prvog profesora na novoosnovanoj katedri, maja 1906. godine, postavljen je Dragutin Anastasijević (1877-1950), koji je rođen u cincarskoj porodici iz Kragujevca i bio, zapravo, bilingvalan, podjednako dobro poznajući srpski i grčki jezik. Studirao je Klasičnu filologiju na Velikoj školi u Beogradu, od 1896. do 1900, a kao državni pitomac usavršavao se u Minhenu kod Karla Krumbahera u periodu od 1902. do 1905. godine, gde je i doktorirao. U tim godinama Anastasijević je putovao po Evropi i obogaćivao svoja znanja iz paleografije u milanskoj biblioteci Ambrozijani. Osim u Milanu, on je radio u bibliotekama u Nemačkoj, Austriji i Grčkoj, potom u Rusiji i Ruskom arheološkom institutu u Carigradu.

Redovna nastava na novoosnovanoj katedri počela je školske 1906/1907. godine i Anastasijević je držao predavanja iz novogrčkog jezika i paleografije, kao i u zimskom semestru sledeće 1907/1908, a u letnjem semestru i naredne 1908/1909. tema je bila razvoj vizantijskih studija. Školske 1909/1910. u središtu pažnje bili su srednjovekovni grčki jezik i paleografija, da bi u godinama 1910-1914. Anastasijević držao predavanja o istoriji Vizantijskog carstva od 395. do 1025. godine. Slobodno se može reći da se radilo o čuvenim predavanjima i vežbama jer ih je vodio veliki znalac. Reč je o naučniku čiji opus nije naročito obiman, ali je u svetskoj vizantologiji ocenjen najboljim ocenama. Ni ugledna priznanja nisu izostala: Anastasijević je bio počasni doktor Atinskog univerziteta, redovni član Srpske akademije nauka i počasni član dvanaest, mahom stranih naučnih društava i akademija.

On se brižno starao i o stvaranju seminarske biblioteke i u tome je, uprkos nedovoljnim finansijskim sredstvima, imao velikog uspeha. Na žalost, u vreme Prvog svetskog rata biblioteka je teško postradala, ali je u posleratnom periodu Anastasijević sa udvostručenim naporima radio na njenom obnavljanju.

Premda nije uvek tekao bez izvesnih teškoća i čak zastoja, život vizantološke katedre i, uopšte, razvoj vizantijskih studija nastavio se i posle Balkanskih i Prvog svetskog rata (1912-1918). Beležimo, na primer, da je 1926. godine ugledni grčki vizantolog Mihailo Laskaris u Beogradu odbranio svoju sjajnu doktorsku disertaciju “Vizantijske princeze u srednjovekovnoj Srbiji”. Međutim, već 1921. Dragutin Anastasijević je izabran za redovnog profesora grčkog jezika i vizantijske kulture, ali na novoosnovanom Bogoslovskom fakultetu, gde je radio do penzionisanja 1941. godine. Njegov odlazak sa Filozofskog fakulteta nije ugrozio Katedru jer je kao honorarni profesor, na položaju Upravnika Seminara za vizantologiju, ostao još čitavu deceniju – do 1931. godine. Ipak, pre svega zbog materijalnih uslova i prinudnih mera štednje, kada su u pojedinim trenucima i profesorske plate bile ugrožene, radilo se o prilično teškim godinama za Katedru.

U tom razdoblju je u tri navrata došlo do promene nastavnih planova i izmene studijskih grupa, ali je univerzitetskim i fakultetskim uredbama vizantologija u tri maha – 1924/1925, 1927. i 1931. godine – definisana kao posebna nauka, a Seminar za vizantologiju kao posebna institucija na Filozofskom fakultetu. Ostaje kao nedoumica i podatak da Dragutin Anastasijević, uprkos činjenici da je bio ne samo odličan stručnjak nego i darovit i zanimljiv predavač, nije ostavio naslednika. Istina, dvadesetih godina pominju se trojica mladih istraživača, “trojica neukaznih asistenata” (kako se to tada označavalo), ali im se ubrzo gubi svaki trag.

Veliki poduhvat srpske vizantologije između dva svetska rata je organizovanje Drugog svetskog vizantološkog kongresa u Beogradu, u aprilu 1927. godine. Prvi takav naučni skup vizantologa održan je u Bukureštu 1924, ali je okupljanje u Beogradu bilo značajnije od onog u rumunskoj prestonici zbog toga što su tamo prisustvovali samo naučnici savezničkih i neutralnih zemalja, ali ne i država poraženih u Prvom svetskom ratu. Kada se zna koliko je bila razvijena vizantologija u Nemačkoj, na primer, odmah postaje jasno da je prvi međunarodni vizantološki kongres bio umnogome okrnjen. Taj nedostatak je ispravljen u Beogradu, koji je imao čak dve stotine učesnika, dok je skup u Bukureštu okupio samo šezdeset naučnika. Dodajmo da je kongres u Beogradu imao dalekosežne posledice po srpsku vizantologiju jer su tada naši istoričari upoznali mladog, 25-godišnjeg vizantologa koji je na njih ostavio izvanredan utisak. Njegovo ime je bilo - Georgije Ostrogorski. Već tada je usledio poziv da dođe u Beograd, ali je do toga došlo tek nekoliko godina kasnije.

U međuvremenu, posle Anastasijevićevog konačnog povlačenja sa Filozofskog fakulteta, 1931. godine, dolazi do novih personalnih promena u Seminaru za vizantologiju. Već 1932. za Upravnika dolazi Filaret (Branko) Granić (1883-1948), koji je, kao i Anastasijević, tokom nekoliko prethodnih godina bio honorarni profesor. On se školovao u Novom Sadu, Beču i Minhenu, gde je i doktorirao, a već 1912. se zamonašio u fruškogorskom manastiru Hopovo. Bio je profesor na Bogoslovskom fakultetu, gde je predavao patristiku i kanonsko pravo. U Seminaru za vizantologiju je od 1932. do 1941. honorarno predavao kulturnu istoriju Vizantije, a tih godina je postao najpre dopisni, a zatim i redovni član Srpske kraljevske akademije. U isto vreme, tridesetih godina 20. veka, u Seminaru za vizantologiju honorarno je delovao i Vladimir Mošin.

Iz rečenog se vidi da je krajem 19. i u prvim decenijama 20. stoleća vizantologija već uhvatila dubokog korena u našoj sredini. Osim posebno navedenih Prokića, Anastasijevića i Granića, pojedini srpski medievisti su se ogledali i u temama iz vizantijske istorije. Pored pomenutog Stanoja Stanojevića ne bi trebalo gubiti iz vida ni Nikolu Radojčića i Vladimira Ćorovića. Međutim, dolazak Georgija Ostrogorskog u Beograd označio je početak nove epohe u životu katedre za vizantologiju i, uopšte, u razvitku jugoslovenske, odnosno srpske vizantologije. Valja napomenuti da se jugoslovenska vizantologija uglavnom može poistovetiti sa srpskom, jer ono što se na tom polju uradilo izvan Beograda obavljeno je izvan ustrojenih institucija.

Rođen u osvit 20. stoleća, u januaru 1902, u Sanktpeterburgu, Ostrogorski, iako je poticao sa severa, prema vlastitom priznanju, nikada nije voleo zimu. Posle Oktobarske revolucije, u godinama građanskog rata koje su bile teške i gladne, njegova majka i očuh doneli su odluku da porodica pređe na imanje u susednu Finsku. Ovaj odlazak su smatrali privremenim i niko od njih tada nije mislio da je to zauvek. Majka Georgija Ostrogorskog tamo je i umrla, a jedna njegova sestra decenijama je živela u Finskoj. U njegovoj biografiji ne nedostaju ni bizarne pojedinosti. Tako je do odlaska na studije, u Nemačku, radio različite poslove, pa je čak izvesno vreme proveo i u jednoj fabrici šešira. Za razliku od finskog jezike, za koji, prema sopstvenom priznanju, nikada nije imao afiniteta i nije ga naučio, švedskim je veoma lako ovladao, budući da je već odlično poznavao nemački.

Ranih dvadesetih godina obreo se na glasovitom Univerzitetu u Hajdelbergu gde je uglavnom slušao predavanja iz sociologije, političke ekonomije, filozofije, istorije, klasične filologije i arheologije. Među predavačima su bili znameniti profesori: Karl Jaspers, Ludvig Kurcius, Fridrih Gundolf, ali mu je pravi učitelj bio Edgar Salin, dok je četvrtu godinu odslušao u Parizu kod čuvenog Šarla Dila. Pošto je odbranio doktorsku disertaciju o vizantijskoj seoskoj opštini, objavljenu 1927. godine, Ostrogorski je predavao u Breslau, tadašnja Nemačka (danas Vroclav u Poljskoj).

Posle svetskog vizantološkog kongresa u Beogradu 1927. godine dobio je neočekivanu povlasticu: železničku kartu prve klase u trajanju od mesec dana i onda se prvi put neposredno sreo sa vizantijskim nasleđem. To je događaj kojeg se rado sećao i koji je navodio u svim svojim pričama o pređenom životnom putu. Tom prilikom posetio je stare srpske manastire Studenicu, Sopoćane, Gračanicu, a izvesno vreme se bavio i na Svetoj Gori. “Taj put, ti susreti, sve što sam video i doživeo” – prisećao se mnogo godina kasnije – “bilo je toliko sadržajno, novo i tako snažno da je na mene ostavilo dubok utisak”

Ostrogorski je u Beograd došao tek nekoliko godina posle prvog poziva za koji je najzaslužniji bio prof. Stanoje Stanojević. Navodio je kako su sa približavanjem Hitlerovog dolaska na vlast uslovi za rad postajali sve gori, kako su studenti bili opijeni nacionalizmom i kako su duhovna klima i okruženje postajali sve nepovoljniji za mnoge čuvene naučnike. Urođenim darom istoričara ispravno je procenio kuda će krenuti Nemačka i prihvatio je stari poziv naših istoričara, pa se u avgustu 1933. godine pojavio u Beogradu. Dalji događaji su sasvim nedvosmisleno i jasno pokazali da je mladi istraživač na najbolji mogući način ispunio očekivanja onih koji su se zalagali za njegovo dovođenje u našu prestonicu.

Doprinos Gergija Ostrogorskog srpskoj vizantologiji može se posmatrati sa dva gledišta. Pre svega, čitav njegov monumentalni istraživački opus, sem nekoliko najranijih radova, nastao je u Beogradu. Od dolaska u Srbiju, 1933, do penzionisanja krajem 1973, odnosno smrti 1976, dakle u periodu od preko četiri decenije, njegova naučna delatnost vezana je za našu sredinu. Ovom prilikom nema potrebe govoriti o njegovom naučnom delu koje je svima dobro poznato. Dovoljno je samo podsetiti se da je Georgije Ostorgorski sa genijalnim smislim za sintezu, u kome se gvozdena logika kritičkog istoričara na najbolji način stopila sa čudesnim literarnim darom za jezgrovito izražavanje, uspevao da suštinu čitavih razdoblja jedne složene i višeznačne civilizacije, kakva je bila vizantijska, sažme i objasni u svega nekoliko rečenica.

U jednom intervjuu koji je u oktobru 1974. godine dao “Politici” on je izjavio: “Kada bih znao da pišem prozu tako kako je pisao Anton Pavlovič Čehov, odavno bih sve drugo napustio.” Neka nam bude dopušteno da ustvrdimo da bi u tom slučaju književnost svakako mnogo dobila, ali bi svetska vizantologija bila neizmerno osiromašena. I na upravo završenom 21. svetskom vizantološkom kongresu, koji je u avgustu ove godine održan u Londonu, o Ostrogorskom se čulo u više navrata. A, podsetimo se, idućeg meseca biće trideset godina od njegove smrti.

Druga vrsta doprinosa Georgija Ostrogorskog srpskoj vizantologiji, unekoliko drugačija ali zato ne manje značajna, odnosi se na njegovu naučno-organizacionu delatnost koja je naročito došla do izražaja u prvim godinama posle Drugog svetskog rata. U novim uslovima, isključivo zahvaljujući podsticaju Ostrogorskog, ali i neophodnom razumevanju nadležnog Ministarstva, usledio je procvat srpske vizantologije koja je naglo dospela u same vrhove jugoslovenske istorijske nauke. Rad na katedri za vizantologiju Filozofskog fakulteta, umnogome poremećen ratnim nedaćama, nastavljen je sa obnovljenim zamahom. Upravo je tu novo pokolenje naših vizantologa sticalo svoja prva znanja, da bi posle prevaljivanja uobičajenog puta stasalo i postalo kadro da nastavi delo svog učitelja. Uz to, marta 1948. osnovan je Vizantološki institut Srpske akademije nauka, jedinstvena naučna ustanova te vrste u onovremenoj Jugoslaviji, koja sa Seminarom čini jednu celinu i predstavlja okosnicu svih poduhvata na polju vizantologije kod nas.

Počev od 1952. pokrenut je časopis Zbornik radova Vizantološkog instituta (u međunarodnoj vizantologiji prepoznatljiv po sigli ZRVI). Do sada su publikovane 43 sveske. Godine 1951. izašla je prva knjiga Posebnih izdanja Vizantološkog instituta čime je utemeljena serija monografija posvećenih najrazličitijim temama iz vizantijske civilizacije. Do sada je objavljena 31 sveska. Na inicijativu Georgija Ostrogorskog ostvarena je davnašnja ideja i pokrenuta je kapitalna edicija Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije , u kojoj su, poštujući hronološki redosled, prikupljane i po određenom sistemu naučno obrađivanje sve vesti vizantijskih pisaca koje se odnose na narode bivše Jugoslavije, u prvom redu na Srbe. Pomenuta serija je još od samog početka izazvala veliko zanimanje nače naučne, ali i ne samo naučne javnosti. I, najzad, ali nikako ne i na poslednjem mestu, pod sigurnom rukom prof. Ostrogorskog u Ohridu je u septembru 1961. održan XII svetski vizantološki kongres.

Kao izvanredan pedagog, prof. Ostrogorski je ostavio veliki broj učenika jer je i sam govorio “da su najvažniji uvek ljudi”. Većina njegovih učenika je karijeru tekla u Srbiji, ali su pojedini dobili katedre i u inostranstvu. Pomenuću samo Jadrana Ferlugu, profesora u Minsteru (Nemačka) ili Barišu Krekića, profesora u SAD. U vezi s tim valja podvući činjenicu da su u radu Seminara za vizantologiju tokom 60-ih godina 20. veka značajnu ulogu imali profesori Franjo Barišić i Jadran Ferluga.

Naslednik Ostrogorskog na mestu šefa katedre, kao i direktora Vizantološkog instituta bio je Božidar Ferjančić koji je više od dvadeset godina, od 1976. do 1998, veoma uspešno predvodio srpsku vizantologiju i na najbolji način nastavio tradiciju svog velikog učitelja. Za njega je rečeno da je bio “tihi” vizantolog, profesor ogromnog znanja, ali nenametljiv i beskrajno odan svome životnom pozivu. Rođen 1929, diplomirao je na Filozofskom fakultetu 1953. i izabran za asistenta 1956. godine. Posle odbranjene doktorske disertacije “Despoti u Vizantiji i južnoslovenskim zemljama”, za koju je već rečeno da je “neprevaziđena knjiga čija pojava znači nezaobilazan po važnosti datum za našu nauku”, 1960. godine izabran je za docenta, da bi 1965. bio unapređen u vanrednog i 1970. u redovnog profesora. Za dopisnog člana Srpske akademije nauka i umetnosti izabra je 1978, a za redovnog 1988. godine. Od 1993. do 1997. bio je Sekretar Odeljenja istorijskih nauka SANU. Bio je dugogodišnji predsednik Jugoslovenskog komiteta za vizantologiju i potpredsednik Međunarodne asocijacije vizantologa.

Posle smrti svog učitelja Georgija Ostrogorskog (1976), tačnije rečeno već neku godinu ranije, Božidar Ferjančić je poneo teško breme naučničke i organizatorske odgovornosti za dalji razvoj vizantologije u Srbiji. Premda se suočio sa nimalo lakim zadatkom, on je mirno i, reklo bi se, nekako iz drugog plana držao sve konce u svojim rukama, što znači vodio vizantološka istraživanja i podizao nova pokolenja mladih istraživača.

Nikako se ne sme izgubiti iz vida da je Božidar Ferjančić proveo bezmalo pedeset godina na Filozofskom fakultetu u Beogradu, počev od studentskih dana u oktobru 1947. do penzionisanja 1994. godine. Mnogobrojne generacije studenata pamtiće ga kao veoma strogog, ali i pravednog profesora. Voleo je predavanja i vežbe – naglašavajući da su podsticajni za naučni rad i najbolji način da se održava istraživačka gotovost – i jedan je od retkih nastavnika koji nikada nije uzimao semestralno odsustvo. Gotovo da nije bilo dana koji nije proveo u Seminaru za vizantologiju, uvek otvoren za razgovore s kolegama i studentima. Ovi drugi, studenti na ekskurzijama, koje je prof. Ferjančić često i rado vodio, imali su priliku da upoznaju i drugu stranu njegove ličnosti – jednostavnost, neposrednost, vedrinu i duhovitost čoveka koji je ostavljao prijazan i snažan utisak na sve koji su imali priliku da ga upoznaju.

Uvek odmeren i tih, svojom pristupačnošću, plemenitošću najfinijeg kova i dostojanstvenom doslednošću, činio je čast našoj naučnoj sredini. Na saradnike i prijatelje poseban utisak ostavljala je njegova bezrezervna predanost naučnoj disciplini kojoj je posvetio čitav život i, čini se, neugasiva učenjačka strast s kojom je do poslednjeg trenutka pristupao istraživanjima. Još nam je u živom sećanju ushićenje s kojim je govorio o vizantijskim caricama u Solunu 14. veka, raspravi koju nije mogao da dovede do kraja. Bili su to poslednji meseci njegovog života, u proleće 1998. godine, dok se borio protiv neizlečive bolesti. Stoga se nećemo ogrešiti o istinu ako iskažemo uverenje da je u svetskoj vizantologiji bilo malo toliko odanih proučavalaca hiljadugodišnjeg carstva Romeja. Ne možemo da zaboravimo ni način na koji su u njemu govorile kolege iz inostranstva na međunarodnim kongresima i naučnim skupovima: sa srdačnom naklonošću i osećanjem dubokog uvažavanja.

Igrom sudbine, nekoliko meseci pre Ferjančićeve smrti preminuo je i Ivan Đurić koji je dvadesetak godina proveo na Katedri za istoriju Vizantije. Rođen 1947, diplomirao je 1971, a magistarski rad “Porodica Foka” odbranio je 1974. godine. Za tu odbranu vezan je i jedan neobičan događaj: u publici su se pojavili i neki zoolozi koji su u dnevnom listu “Politika” pročitali najavu odbrane i iz naslova teme razumeli da se radi o fokama, odnosno tuljanima, morskim sisavcima, a ne o jednoj od najmoćnijih vizantijskih magnatskih porodica. Doktorsku disertaciju “Vreme Jovana VIII Paleologa (1392-1448)”, koja je objavljena pod naslovom “Sumrak Vizantije” i kasnije prevedena na francuski i italijanski, odbranio je 1982. godine. Početkom 90-ih godina sada već prošlog veka Đurić je otišao sa Filozofskog fakulteta, a preminuo je u Parizu u jesen 1997. godine.

I, naposletku, počev od 1994. šef katedre za vizantologiju, a od 1998. i direktor Vizantološkog instituta je prof. Ljubomir Maksimović. Rođen 1938, na Filozofskom fakultetu je diplomirao, magistrirao i doktorirao 1971. sa temom “Vizantijska provincijska uprava u doba Paleologa” (englesko dopunjeno izdanje pojavilo se u Amsterdamu 1988). Prošao je sve stepenice u struci isključivo na Filozofskom fakultetu – od bibliotekara do redovnog profesora (1986). Počasni je doktor Univerziteta u Atini (1999), dopisni član Atinske akademije (2001), dopisni član Srpske akademije nauka i umetnosti (2003) i dopisni član Evropske akademije nauka i umetnosti u Parizu (2005), a bio je gostujući profesor u Parizu, Frankfurtu na Majni, Kelnu, Kritu. Predsednik je Srpskog komiteta za vizantologiju i jedan od potpredsednika Međunarodne asocijacije vizantologa.

Od 1991. do 1999. asistent na Katedri za istoriju Vizantije bio je Srđan Pirivatrić čiji je magistarski rad “Samuilova država. Obim i karakter” preveden na bugarski jezik, a u pripremi je i engleski prevod. U ovom trenutku na Katedri za istoriju Vizantije, osim prof. Maksimovića , stalno su zaposleni Vlada Stanković, koji je 2005. doktorirao sa temom “Komnini u Carigradu. Evolucija jedne vladarske porodice”, a ove godine je izabran u zvanje docenta, i asistent Maja Nikolić. Prof. Radivoj Radić od 1994. sa trećinskim radnim odnosom drži predavanja i vežbe iz Istorije Vizantije.

Uopšteno govoreći, srpska vizantologija, koju, kao što je rečeno, čine Katedra za istoriju Vizantije i Vizantološki insitut SANU, imaju uglavnom tri osnovna polja proučavanja. Tu su najpre vizantijsko-južnoslovenski odnosi, pre svega odnosi Vizantije i Srbije, odnosno interakcija koja je postojala između vizantijskog i slovenskog sveta. Pomenuti višeznačni i složeni odnosi posebno su posmatrani i sa stanovišta istorije umetnosti. Na drugom mestu su čisto vizantološke teme kao što su institucije, administracija, titule i ostali fenomeni svojstveni vizantijskoj civilizaciji. Treće polje istraživanja su vizantijska književnost i srednjovekovni grčki jezik.

Kada se postavi pitanje gde se nalazi Katedra za istoriju Vizantije, pa i čitava srpska vizantologija, na početku 21. veka možemo da odgovorimo da je ona uspela da održi časno mesto koje uživa u velikoj svetskoj vizantološkoj porodici. Naravno, ona ima određenih problema, koji pre svega potiču iz materijalnih nevolja i kriza kroz koje je krajem proteklog stoleća prolazilo naše društvo. Međutim, najmlađa generacija srpskih vizantologa, koja je svojim radovima već postala poznata u međunarodnim vizantološkim krugovima – reč je o grupi spremnih istraživača, istraživača odanih pozivu koji su izabrali – nagoveštava sigurnu budućnost Katedre i, uopšte, srpske vizantologije.

 

 

 
 
Copyright by NSPM