Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

KULTURNA POLITIKA

Kulturna politika

   

 

Jovana Papan

Gusle – siroče sukcesije

Ukoliko bi neki svetski putnik, u potrazi za još neotkrivenim biserima danas aktuelnog "etno-eko" turizma, slučajno ovih dana nabasao na satelitski program državne televizije Crne Gore, a onda, opčinjen djevičanskom ljepotom njene prirode rešio da je i poseti, verovatno bi na zidu prosečne crnogorske kuće očekivao da ugleda onaj poznati muzički instrument, toliko specifičan za njenu kulturu. On međutim, ne bi očekivao gusle, kao što bi neko neupućen mogao pretpostaviti. Mnogo je verovatnije da bi očekivao da ugleda najnoviji simbol samobitne crnogorske kulturne baštine, i nepravedno zapostavljeni biser montenegrinskog melosa - tamburu. Tamburaška muzika se poslednjih meseci na crnogorskoj televiziji emituje bukvalno od jutra do mraka, i onaj naš stranac sa početka priče sa razlogom bi pomislio, da je otkako je svijeta i vijeka, svaki crnogorski đetić rođen sa tamburom u ručicama.

Pošto je uspostavljanjem nezavisne crnogorske države, praktično okončana udarna faza dugogodišnje medijske kampanje koja je imala za cilj da formuliše i učvrsti stare i nove topose samosvojnog crnogorskog nacionalnog identiteta, najzad je došlo vreme kada dokumentarce o zločinima nemanjićkih i drugih velikosrpskih tlačitelja, mogu da zamene neki malo laganiji sadržaji. Konačno su i kreatori kulturne politike dobili priliku da prionu na završno poliranje i glancanje iz pepela rođenog autentičnog montenegriskog melosa. Tamburaške seanse, u kombinaciji sa buketima "izvornih" crnogorskih starovaroških balada i romansi, izgleda da bi trebalo da posluže razbijanju postojećih kulturnih matrica (iz vremena kada je «uvek tuđe bilo bolje»), i da kroz muzičko putovanje u prošlost u potrazi za zaboravljenim nacionalnim blagom, obezbede neku kulturniju i civilizovaniju budućnost. No u tu budućnost, kako se nedavno moglo pročitati u podgoričkim Vijestima, bolje je ne poneti gusle – tu tužnu ostavštinu jednog protivistorijskog plemena koje je zalutalo u vremenu i prostoru, taj muzički "tiganj" koji služi ratovanju na strani zla, a nikad službovanju na strani dobra (Radović, 17.08.06).

Otkuda, mnogi neobavešteni će se zapitati, Crnoj Gori tamburaši? Po svedočenju Ruždije Krupe, pljevaljskog pesnika i autora legendarne pesme "Svi pljevaljski tamburaši" ( «Svi pljevaljski tamburaši, svirajte mi pjesme tužne...» ), tamburu su doneli u Pljevlja vojnici iz Vojvodine u vreme aneksije BiH, kada je polovina ovoga grada pripala Austriji ( Glas javnosti , 03.01.2001). Zrno tradicije koje je tada posejano, polako se razvijalo i napokon procvetalo - ansambl "Pljevaljski tamburaši" osnovan je 1954. godine, a vremenom je, kako se može saznati u jednom prikazu njihovog albuma, tambura u ovom kraju "uzdignuta na nivo nacionalnog instrumenta" , a originalni, "pljevaljski sevdah" na istom je fonu kao i onaj sarajevski, samo "obojen koloritom amalgama crnogorskog krša i pitomine koja izrasta samo na tom istom kršu" ( World of music , www . barikada . com ) .

Interesantno je da su danas, u trenutku u kome se blagoslovom podgoričkog Goratona najzad spašavaju od zaborava, tamburaši u Crnoj Gori zapravo daleko popularniji nego u svojoj prošlosti, kada su ih u tome daleko nadmašivali folk pevači, i naravno, guslari ovog kraja.

Na braniku zajedničke države

Mada gusle i dalje, kao i nekad, uživaju slavu u ovim krajevima, to im ipak neće mnogo pomoći da ih zavole ideolozi crnogorske nacije, koji se trude da obnove sliku posebnog, od Srba odvojenog nacionalnog identiteta. Nezgoda je u tome, što se u vladajućem guslarskom epskom diskursu prečesto pominju Srbi, srpska dika Crna Gora i tome slično, kao na primer u sledećoj pesmi Branka Radičevića koja je zaživela među guslarima:

«Crna Goro, ponosito stenje,

krune srpske ti drago kamenje...»

(O postanju Crne Gore)

Takođe, činjenica je da su se guslari u proteklom periodu otvoreno zastupali ideju zajedničke države i srpskog identiteta Crnogoraca - aktivno su učestvovali i u završnici unitarističke referendumske kampanje, i svojim nastupom otvorili skup crnogorskih državljana u beogradskom Domu Sindikata marta 2006. godine. Podrška guslara zajedničkoj državi nije od juče - još osamdesetih godina 20. veka, kako navodi Ivo Žanić, gusle su se stavile u službu nacionalnog jedinstva Srbije i Crne Gore, a jedan od guslara (i univerzitetski profesor iz Beograda) Momčilo Lutovac, posvetio se pisanju epova u kojima "raskrinkava" zagovornike crnogorske nezavisnosti i državnosti (Ivo Žanić, Prevarena povijest. Guslarska estrada, kult hajduka i rat u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini 1990-1995, Durieux , Zagreb , 1998.) .

Sa druge strane, u odnosu na gusle - koje nose teško breme "antidukljanske" i "antimontenegrinske" simbolike, tambura ima prilično čistu biografiju (bar kada je aktuelni politički kontekst u pitanju), što svakako odgovara crnogorskim političkim elitama. Što je još bolje, tambura u isto vreme može da bude percepirana i kao simbol alteriteta (u odnosu na «srpske gusle»), i kao simbol bliskosti i otvaranja ka drugim dragim kulturnim prostorima Balkana – npr. susednoj Bosni ili Hrvatskoj, koje tamburu odnosno tamburicu drže za nacionalne simbole.

U unutrašnjoj političkoj komunikaciji između pristalica i protivnika nezavisnosti Crne Gore, gusle su tokom godina kampanje često bile predmet verbalnih obračuna. Kako prenosi Ivan Čolović u feljtonu "Sve te gusle", zanimljiva polemika se vodila između mitropolita Srpske Pravoslavne Crkve u Crnoj Gori Amfilohija Radovića i člana Dukljanske akademije nauka Sretena Petrovića: na izjavu mitropolita da se "neće moći u Evropu bez srpskih gusala", Sreten Perović odgovara da je taj "prastari zapadnoazijski instrument... glavna poluga amfilohijevske svijesti na pragu trećeg milenija", i da: "Akademici DANU, naravno, ne poriču gusle, nego profesionalizovane današnje guslare... njihovo retrogradno, mitomansko, ratnohuškačko guslanje i "gusarenje" po genocidnim (raz)bojištima dvadesetog vijeka..." (I. Čolović, "Sve te gusle" Danas, 05.01.2006., www . danas . co . yu )

Montenegrina, digitalna biblioteka crnogorske kulture na Internetu ( www . montenegrina . net ) iznašla je diplomatsko rešenje. Na veb-strani posvećenoj crnogorskom muzičkom blagu nalazi se i šest guslarskih pesama, ali sve sa nesumnjivo crnogorskom tematikom – npr. "Udaja princeze Jelene Petrović", "Crna Goro majko mila" ili "Živjela nam Crna Gora" Doduše, u propratnom tekstu o guslama potkrao se nekim čudom i citat poznatog nekadašnjeg guslara iz Crne Gore Petra Perunovića - Peruna, u kome on gusle naziva "srpskom lirom".

«Turbo» gusle

Današnji spor oko gusala u Crnoj Gori, samo je poslednja u nizu epizoda koje su usledile tokom poslednjih decenija na prostoru Balkana, a kojima je bio cilj uspostavljanje zasebnih i samosvojnih kulturnih identiteta sveže održavljenih nacija. A u tim novim identitetima bilo je sve manje prostora za gusle, bez obzira na to (ili baš zbog toga) što su gusle kroz istoriju bile «opšta svojina» skoro svih balkanskih naroda.

Paradoksalno je da je spor oko toga čije su gusle sada konačno stigao baš u Crnu Goru, mitsku «kolevku gusala», i to baš zbog savremene guslarske «estrade» koja je iz Crne Gore i započela svoju tranziciju u masovnu kulturu. Ovde je guslarska tradicija najpre počela da se transformiše i prilagođava novim okolnostima – pismenosti i uticaju pisane književnosti. Pod ovim uticajima, prve «pjesme na narodnu» stvaraju vladike Petar I i Petar II , uvodeći u epsku pesmu izraz svojstven individualističkom pesništvu. Ove pesme su ipak bile dovoljno bliske narodnoj epici, pa ih narod prihvata kao svoje, i za njima pesme u narodnom stilu stvaraju i mnogi drugi. Od sredine 19. veka, putem knjiga i brošura, prava poplava pisanih epskih hronika u narodnom stilu širi se po Crnoj Gori i izvan nje (J. Deretić, Srpska narodna epika, 293). Repertoar guslara vremenom postaje sve raznolikiji – pored «klasične redakcije» tj. pesama zabeleženih u ustaničkom periodu, tu su i razne poetske tvorevine književnika, ali i «guslarsko novinarstvo» - pesme svedene na puko hroničarsko prepričavanje događaja (I. Čolović, Bordel ratnika, XX vek, Beograd, 2000., 23).

Epika je brzo uhvatila korak sa vremenom, i nove pesme počele su da se ispevavaju u rimovanim dvostihovima. Ovaj «modernizam» se toliko ukorenio, da se danas i stari epski sadržaji prepevavaju, preoblače u ruho rime i savremenog jezika (V. Minić, Domaće i ruske teme 2 , Podgorica, 2001., 35). A uz moderne tekstove efektno se uklapa i «turbo» stil guslanja, kako guslari među sobom nazivaju savremeni način izvođenja pesama koji se oslanja na efektno, vrlo glasno i vrlo brzo, «agresivno» pevanje, uz obavezno ozvučenje koje je pojačano do kraja.

Poslednjih decenija guslari se sve više pevaju pesme u osmercu, uz gusle se pevaju tužbalice, sviraju kola, pa čak i lirika uz gusle nailazi na odličan prijem kod publike. Ploče sa guslarskim «najvećim hitovima» imale su osamdesetih godina ogromne tiraže, od 500,000 primeraka, kao legendarna «Mojkovačka bitka» Boška Vujačića, ili čak 750,000 primeraka kao pesma «pogibija Branke Đukić» u izvođenju Božidara Đukića . Na audio-kasetama, pogotovu onim novijim, mogu se čuti i pesme koje su dodatno studijski «obogaćene» raznim zvučnim efektima – crkvenim zvonima, udarom groma, zvucima ratnih razaranja, tuženjem, sekvencama odsviranim na drugim instrumentima, a u pesmu se često uvodi i narator (D. Golemović, «Savremeni oblici pevanja uz gusle u Srbiji i Crnoj Gori», Balkan Epic . Song,History,Modernity, ( u štampi ) ). Pesma o ubistvu Pavla Bulatovića, ministra vojske, koju je za tu priliku ispevao guslar Božo Đukić iz Vasojevića, biografskog je karaktera, a uz pevanje uz gusle u pesmu je ukomponovano i «originalno» tuženje jedne žene snimljeno tokom sahrane i četrdesetodnevnog pomena, kao i lelekanje - muški oblik tuženja za mrtvim (D. Golemović, «Savremeni...»).

Samo valja da se obgrlimo..

Kao što je već pomenuto, gusle kao instrument nisu u prošlosti imale nacionalnu ili versku konotaciju, već su jednako pripadale i pravoslavnom i katoličkom i muslimanskom življu. Razlika je obično očitavala lokalne identitete – svaki kraj je imao svoje junake – ili je bila u tome ko u guslarskoj pesmi pobeđuje, hrišćanski ili muslimanski junak (D. Golemović, "Savremeni .. "). Dvadesetih godina 20. veka, prema svedočanstvima putnika kroz Bosnu, bilo je uobičajeno videti u Sarajevu pravoslavca kako časti novčićem slepog muslimanskog guslara.koji peva ispred džamije ( Božidar Jezernik, "Europeanisation of the Balkans", Urban Music in the Balkans, Asmus, Tirana, 2006., str . 28 ) .

Prvobitna "multinacionalnost" gusala, po rečima Ivana Čolovića, "ranije nije prestavljala veću smetnju njihovom funkcionisanju kao simbola identiteta pojedinih nacija" (I. Čolović, Danas, 4.01.2006) – pre svega zato što je u to vreme stvaranja nezavisnih balkanskih država i kasnije u vreme formiranja Jugoslavije, kroz gusle potencirana međusobna bliskost južnoslovenskih naroda. U vreme dok su ideolozi političkog ujedinjenja južnih slovena radili na uzdizanju gusala do statusa "državnog" instrumenta "kroz koji progovara duša jugoslovena" (I. Čolović, Danas, 31.12.2005.), spevano na stotine epskih pesama koje su imale da aktuelizuju temu zajedničkog porekla i sudbine južnoslovenske braće:

"..Sloboda je slatka samo onda,

kad je teče sam i ceo narod,

tuđin mu je nigda dati neće.

Zato bratstva traž međ braćom svojom:

u Srbiji i Makedoniji

i u Bosni i Hercegovini,,

i junačkoj onoj Gori Crnoj,

u Banatu, Bačkoj i u Sremu,

u Hrvatskoj i u Slavoniji,

Dalmaciji i dalekoj Kranjskoj

i Bugarskoj bratskoj domovini –

tu je bratstvo što svud jedno srce,

samo valja da se obgrlimo.."

Jovan Dragašević, 1859

«...Srbi braćo, Hrvati, Slovenci,

od starine jedne majke sinci,

jedne krvi jednoga jezika,

od slovenskog roda plemenita.

Od kako smo na Balkan priješli,

u petome i šestom vijeku,

iz slovenske zajednice stare,

ko tri grane od jednoga stabla...»

Petar Perunović (Mirko Dobričanin, Guslar Perun, Interpress , Beograd, 2002., str. 18.)

Tek tokom dvadesetog veka, i to naročito na njegovom burnom kraju, oko gusala počinju da se kristališu zasebni etnički identiteti. Jedan od prvih primera razbijanja zajedničkog identiteta gusala navodi Matija Murko još tridesetih godina 20. veka, kada izveštava da se kod nekih Muslimana pojavila odbojnost prema guslama, kao srpskom instrumentu (D. Golemović, "Savremeni...")

Politika kao sudbina

Izgleda da gusle i epska pesma nikako nisu mogle da izbegnu politizaciju, jer osim što prepričavaju, one neminovno i tumače smisao istorijiskih ili aktuelnih događaja. Folklorna forma, uopšte uzevši, vrlo je afirmisano oružje političke borbe, narčito u društvima sa preovlađujuće arhaičnim, mitskim poimanjem sveta - tek kada se jave u nekoj folklornoj formi, politički mitovi zadobijaju puni legitimitet - kao «glas naroda» (I. Čolović, Politika simbola, XX vek, Beograd, 2000., 16)

Gusle su još u srednjem veku afirmisale svoju ulogu političko-propagandnog medijuma. Proterani srpski guslari u 16. veku posećivali su strane plemićke dvorove i pevali o tragičnoj sudbini srpskog naroda, što je tada nazivano «srpskim načinom» (A. Gojković, Istorijski presek društvene ulogenarodnih muzičkih instrumenata u Srba , GEM br. 4, Beograd, 1984., str. 125). U novijoj istoriji (20. vek) zabeleženi su brojni primeri njihove političnosti - osim što je mobilizatorska snaga guslarskih pesama korišćena za podizanje ustanaka, prikupljanje dobrovoljaca za front, bilo je čak slučajeva da su se i programi političkih stranaka sastavljali u desetercu (M. Murko, Tragom srpsko-hrvatske narodne epike, Zagreb, 1951).

Devedesetih godina prošlog veka mogle su se čak čuti i tvrdnje, kako se ljubav prema desetercu nalazi zabeležena u našem genetskom kodu (I. Čolović, Politika simbola, str. 25), a bilo je i predloga da se formiraju guslarske jedinice koje bi dejstvovale na frontu: «Svi jugoslovenski i crnogorski guslari treba da pođu na front i organizuju posebnu jedinicu koja će dejstvovati, ne samo naoružanjem, već i pjesmom uz gusle» (predsednik udruženja guslara «Sveti Petar Cetinjski»)

"Guslari" ili "guslači"

T okom poslednjih ratova , epski deseterac predstavljao je glavni "folklorni medijum" političkog mita ne samo na srpskoj, već i na hrvatskoj strani. Gusle se na obe strane pojavljuju kao "zaštitni znak" naciona, a teme koje se obrađuju su sasvim slične, osim što su uloge izmenjene. Hrvatski guslar Mile Krajina koji je 1990. godine na proslavi hrvatske nezavisnosti zauzimao počasno mesto pored Franje Tuđmana, u svojim domoljubnim pesmama opevao je stradanja hrvatskog naroda i nepravednost Evropske zajednice prema Hrvatskoj:

"...Evropo, ti prokleta bila,

što si Srbim zločin dozvolila..."

"..Hrvati su slični Židovima,

progone ih slično vijekovima..."

(I. Čolović, Zloupotreba mitova , Radio-most)

Još u vreme NDH gusle su našle u inventaru hrvatskih nacionalnih simbola, pa i početkom devedesetih nije bilo teško osvežiti ovu mitsku potku, u cilju legitimizacije samostalne Hrvatske države. Međutim, kako primećuje Ivan Čolović, pošto su poslužili svrsi u domovinskom ratu, guslari su poslednjih godina u Hrvatskoj gurnuti na marginu, a Miletu Krajini i njegovim desetercima danas se uglavnom podsmevaju, ili kako je rekao jedan hrvatski novinar: "guslari i guslanje u modernoj su Hrvatskoj etalon sprdnje ili strahopoštovanja (već prema ideološkim ukusima)» ( Neven Jovanović, Radio Homer Đemail , www.zarez.hr ). Izuzetak predstavlja region Dalmatinske zagore, gorštačka oaza i hrvatska dinarska "postojbina" gusala, gde se na gusle i dalje gleda kao na nacionalnu svetinju.

Ova "hoću-neću" istorija odnosa prema guslama u Hrvatskoj imala je i ranije epizode. Još do prvih decenija 20. veka, gusle su zauzimale vidljivo mesto u gotovo svakoj kući po dalmatinskim ostrvima i priobalju – važni centri su npr. bili Makarska, Zadar, Hvar i Korčula. A onda je nastupio period u kome je guslarsko nasleđe potisnuto na račun konstruisanja specifičnog «mediteranskog» kulturnog identiteta, koji se poziva na vekovni kontakt sa italijanskom kulturom, pa su se čak i gradovi u zaleđu, poput Sinja ili Imotskog, gde tradicija klapskog pevanja, mandoline i kancone nikada ranije nije postojala, posvetili negovanju takve muzike. I devedesetih godina došlo je opet do sličnog procesa, «mediteranizacije» Hrvatske, kako to naziva etnomuzikolog Svanibor Petan. U potrazi za novim, evropskim identitetom, vlast i mediji (na televiziji, u školskim udžbenicima) počeli su da forsiraju isključivo panonski i jadranski muzički idiom, dok je dinarski element (kome pripadaju i gusle), kao primitivan i nedovoljno moderan, na sve moguće načine porican, i prepušten istočnim susedima ( Svanibor Pettan, «The Croats and the question of thir Mediterranean musical identity», EOL 3, research.umbc.edu/eol/3).

I Bošnjaci, pored povremenog isticanja "nemerljivog doprinosa" bošnjačke epike svetskoj folklornog baštini, sve manje vole da smatraju gusle svojim instrumentom, najviše zbog toga što su, kako kaže Čolović, "Srbi u Bosni stekli veliku prednost u ratu za monopol nad simbolom gusle" (I. Čolović, Danas, 05.01.2006.) Međutim, i u Republici Srpskoj kao da duvaju neki novi vetrovi, bar sudeći po onome što se moglo nedavno pročitati u listu «Gusle». Povodom 20. Festivala guslara Srbije, Crne Gore i Republike Srpske, održanom na Palama oktobra 2005., predsednik Saveza guslara Republike Srpske, izjavio je da sa žaljenjem primećuje kako "za ovaj festival Vlada nije našla za shodno da pripomogne, što nije bio slučaj sa prethodnim manifestacijama ovakve vrste ranijih godina". Na pitanje da li je po sredi nesporazum sa međunarodnim predstavnicima, odgovara: "Više nama brane naši "Ejforovci"" nego strani. Da bi se neko na neki način opravdao, da bi ispao "savremen" pred međunarodnim predstavnicima, spremni su da idu do te granice da smatraju da gusle treba zabraniti kao instrument, jer navodno šire mržnju." ( Gusle, br. 22, april 2006., str. 34).

Autentično srpsko nasleđe

U srpskoj javnosti, posle političkih promena 2000. vlada takođe neka vrsta ambivalentnog odnosa prema guslama. Sa jedne strane, u sklopu distanciranja od političkog nasleđa Miloševićeve vladavine, gusle se prepoznaju kao instrument ideologije nacionalizma, primitivizma, radikalizma, agresivnosti i velikosrpske propagande. Širokoj publici danas više odgovaraju tradicionalni žanrovi sa manje opterećenim sadržajem, koji modernizacijom i uz razne "zahvate" nastavljaju da egzistiraju kao "etno" ili world music . Gusle se, doduše ponekad pojavljuju u spoju sa modernim, "urbanim" zvučnim obrascima, kao u pesmi Ramba Amadeusa, ali to su retki slučajevi, na nivou eksperimenta.

Sa druge strane, na prostoru Srbije, ali i u Crnoj Gori i Republici Srpskoj, egzistira čitava jedna paralelna kultura koja gusle i epsku pesmu drži na nivou popularnosti koji, kako kaže etnomuzikolog Dimitrije Golemović, povremeno preti čak da ugrozi i turbo-folk muziku. Mada su i u prošlosti postojala organizovana okupljanja guslara (npr. takmičenja u vreme kraljevine Jugoslavije), prvo guslarsko društvo osnovano je 1961. godine u Sarajevu, i svojim delovanjem podstaklo je osnivanje društava širom Jugoslavije. Trenutno među Srbima postoji blizu 60 društava guslara, svrstanih u tri republička saveza i objedinjenih u savez guslara popularno nazvan Savez guslara srpskih zemalja (N. Popara, "Svima kako radiše, gusle po zasluzi presudiše", Gusle br. 10, mart 2001., str. 4). Ako još dodamo da u radu ovih društava učestvuje skoro 4000 članova (L. Radovanović, Epska poezija i gusle, Zenit, Beograd, 2000., str. 102), jasno je da je u pitanju veoma rasprostranjena i "živa" tradicija.

A ta tradicija, gusle i epska pesma neosporno su autentično srpsko nasleđe, kako se na primer može pročitati i u listu Saveza guslara: "To što su se gusle u prošlosti, a danas već sasvim retko, mogle susresti kod nekih drugih naroda, znači da su ih oni preuzeli od Srba, a nikako ne znači obrnuto... jer je teško naći pojavu i izum koji bi više od gusala odgovarala srpskom duhu, kao kalup odlivku, i u tolikoj meri bili utkani u njihovu svest i duhovnu tradiciju" (Ljubomir Zuković, "Epska pesma i pevanje", Gusle, br. 22, mart 2006, str. 37).

Sa time se slaže i sama epska pesma, sudeći po deseteračkim stihovima o postanju gusala, koje u jednoj reportaži prenosi "Glas javnosti":

"Negde Srbin sakriven u gori,

pravo čudo izmisli i stvori,

javorovo drvo te otesa,

iskopa ga i kožom podape,

a na njega konjsku dlaku zape..."

("Najbolje su gusle sa jačinom pojačala", 06.07.2006.)

Svi su Srbi Mladićeva garda

Ono što je najveći problem u recepciji gusala u Srbiji danas, kada su među glavnim "mantrama" domaćeg političkog diskursa saradnja sa Hagom i evropske integracije, jeste činjenica da su se mnogi guslari stavili u službu "epske odbrane" haških optuženika, pre svega Ratka Mladića i Radovana Karadžića., pri čemu su ih, kako Čolović kaže, "iz kosovskog ciklusa prebacili u hajdučki, slaveći ih kao legendarne odmetnike" ( Danas, 6-8.01.2006.). Obavezni momenat je paralela sa istorijsko-mitskim junacima iz prošlosti, na primer sa hajducima ili Dražom Mihajlovićem. Na festivalu pesama o Karadžiću, održanom 2004. godine u Šulama kod Pljevalja, mogli su se čuti i sledeći stihovi:

"Neka celo srpstvo čuje,

s` Romanije hajduk poručuje,

srpski hajduk Deli Radovane..."

ili:

"Sve odavde preko Romanije,

svud su straže onoga što traže,

a parole koga Srbi vole.

Radovane, bojiš li se koga?

"Samo boga i više nikoga"

Romanijo, goro nad gorama,

pozdravi nam brata Radovana..."

("Festival pesama o Karadžiću", Glas javnosti, 23.07.2004.)

Slično se razrađuje i motiv odmetništva Ratka Mladića, koga krije čitav srpski narod:

"Dušmani bi željeli da znaju,

gdje te Srbi i sada viđaju,

ali ne zna cijela haška banda,

svi su Srbi Mladićeva garda (...)

Otkad Ratka po planini traže,

svaki Srbin sprema se za straže,

Oj, Mladiću, samo nas pozovi,

svi su spremni tvoji sokolovi."

(www.tportal.hr)

Čelnici saveza guslara, kao institucije koja nastoji da guslama obezbedi ugledno mesto u široj zajednici, svesni su da ovakve pesme izazivaju jako nepovoljan odjek u javnosti. Zbog toga se trude da "iščupaju" gusle iz dnevno-političkog konteksta. Poslednjih godina vodi računa o tome da se o Karadžiću i Mladiću ne peva na festivalima i revijama u njihovoj organizaciji, a uvedene su i propozicije koje na takmičenjima guslara daju dodatne poene onima koji pevaju stare pesme, recimo one iz Vukove zbirke.

Međutim, kao što je oduvek i bilo, najveće interesovanje kod publike pobuđuju baš pesme sa savremenom tematikom. Poslednjih godina najbolje su se prodavale kasete sa naslovima tipa: "Ugašena kosovska ognjišta" (tiraž od 230,000 primeraka), "Zlo ti jutro, Crna Goro", "NATO krvožednici i Srbija", «Predsednik» (Slobodan Milošević), "Slobodan Milošević od Gazimestana do Haga", «Dva Vožda» (Karađorđe i Karadžić), «Desant na Radovana» itd. Ogromnu produkciju pesama o Mladiću i Karadžiću i dalje je teško «gurnuti pod tepih», budući da svako ko zaželi, vrlo lako može doći do njih, bilo preko audio kaseta, bilo preko Interneta – postoji npr. veb-sajt sa tekstovima pesama o Radovanu ( www . srbijazemljaheroja . com / radovan . htm ), a sa mreže se mogu "skinuti" i zvučni primeri u mp 3 formatu ( www.youtube.com ).

Duhovna snaga nadolazeće guslarske mladosti ”

Istina je, da se zvanična Srbija, kada je u pitanju njen nacionalni instrument, ipak poslednjih godina definitivno opredelila za trubu. Festival trube u Dragačevu postao je manifestacija od nacionalnog značaja, a «totalno ludilo» koje se u Guči može iskusiti, postao je najvažniji strateški proizvod « made in Serbia ». Kako Čolović primećuje, zemlje Balkana danas u svet pokušavaju da pošalju jednu umivenu muzičku varijantu pozitivne slike Balkana, kao idiličnog, pitoresknog ili strasnog i divljeg mesta, razbarušenog i neobuzdanog, «ali na jedan prijatan i miran način». Ova muzika «želi da posvedoči o tome da Balkan nije pozornica nesloge, trvenja, mržnje.. nego, suprotno, sva u znaku prožimanja, multikulturalnosti» (I. Čolović, «Zašto se dičimo Balkanom» , Danas, 1-2.10.2005.). Zbog toga domaći stratezi re-brendiranja, koji pokušavaju da iz glava ljudi širom sveta izbrišu loš imidž Srbije povezan sa nacionalizmom, bombama i ratom, biraju onaj proizvod koji, za razliku od gusala, asocira na nešto veselije.Najzad, nema boljeg primera za novu, pomalo sirovu ali bezazlenu Srbiju od pomamnog i zaglušujućeg urnebesnog blesavila Guče - srpskog trubačkog Vudstoka.

Ali ni gusle se ne daju. Svako ko je posetio neku guslarsku priredbu poslednjih godina, mogao je da primeti da kako među izvođačima, tako i među publikom, upadljivo raste procenat mladih ljudi, čak i dece. Guslarska estrada već ima nekoliko «tinejdžerskih» guslarskih zvezda, a dvadesettrogodišnji trebinjski talenat Miloš Šegrt, poznat po hitovima «Majci Radovana Karadžića» i «Ranjeno Kosovo», za sobom već ima nekoliko titula i izdatih albuma. No ima i onih mnogo mlađih, čije vreme tek dolazi i čiji dar tek čeka da se razmaše. Na guslarskoj večeri održanoj februara 2005. godine na Kolarcu, nastupio je i sedmogodišnji guslar Radomir Laketić, a u listu "Gusle" preneta je atmosfera njegovog nastupa:

"..Kosovo je srpski zavjet sveti

ne smiju ga Šiptari uzeti,

Radomir će Kosovo da brani,

sa guslama kao Srbin pravi..."

« - zapjevao je Radomir i doživio vatrene ovacije beogradske publike, koja osjeća duhovnu snagu nadolazeće guslarske mladosti kroz ovog darovitog dečaka» ( Gusle br. 20, april 2005, str. 47):

Možda sa trubom započinjemo 21. vek, ali gusle još neće u muzej. Nisu baš čedo današnjih vlasti, ali se i kao siroče dobro snalaze. Sudeći po mladim snagama, sasvim je moguće da ćemo sa guslama i u sledeći vek – a do tada ima vremena… možda i one postanu «srpski brend»?

 

 

 
 
Copyright by NSPM