Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATA

Istina i pomirenje na ex-Yu prostorima

   

 

Nikola Simićević

KONTINUITET EKSTREMNOG HRVATSKOG NACIONALIZMA

Okvir za razumevanje neuspeha procesa povratka Srba u Hrvatsku

Kada se pogledaju i uporede statistički podaci broja Srba u Hrvatskoj prema popisu iz 1991. i popisu iz 2001. godine, kada se pogleda ukupan broj srpskih povratnika u Hrvatsku i starosna struktura te populacije, kao i teškoće na koje Srbi prognani iz Hrvatske nailaze pri pokušaju povratka, jasno je da je potrebno napraviti sistemsku analizu ukupne hrvatske društvene klime i ideološke orjentacije vladajućeg poretka u Hrvatskoj. Zašto se u Hrvatskoj uprkos zvaničnoj demokratizaciji njenog društva koja je otpočeta pre više od 7 godina gotovo ništa suštinski nije promenilo po pitanju odnosa prema građanima srpske nacionalnosti i njihovim ljudskim pravima, zašto se i dalje nastavlja politika tihog nestajanja srpskog naroda sa tla Hrvatske, kakva je ideološka paradigma takve politike i zašto Hrvatska nije uspela da se konstituiše kao moderna demokratska država pitanja su koja zahtevaju odgovore.

Za uspostavljanje demokratske vlasti neophodna je demokratska legitimacija koja se manifestuje na dva osnovna nivoa – prvi nivo je politički na kome se legitimacija stiče na neposrednim i demokratski organizovanim izborima na kojima građani biraju predstavnike vlasti. Drugi nivo demokratske legitimacije odnosi se na sistem univerzlanih demokratskih vrednosti – vladavina prava, individualna i kolektivna prava i slobode, tolerancija različitosti, ravnopravnost građana, nediskriminacija i sl. Jednom rečju, da bi neka vlast bila demokratska nije dovoljno samo da je građani izaberu na poštenim i demokratskim izborima, već i da zastupa, brani i neguje univerzalne demokratske vrednosti. Što se hrvatske vlade tiče, ona je u velikoj meri ispunila prvi kriterijum demokratske legitimacije – izabrana je legitimno voljom građana Hrvatske na demokratskim izborima, ali na drugom nivou doživela je gotovo potpuni poraz.

Osnovno pitanje ove analize glasi: zašto se ideološki obrazac ekstremnog hrvatskog nacionalizma uspostavljen i učvršćen za vreme vladavine Franje Tuđmana nije promenio uprkos porazu Tuđmanove stranke na izborima u Hrvatskoj pre sedam godina na kojima su pobedu izvojevale zvanično demokratske i proevropske snage i zašto u hrvatskom društvu nema nikakvih jačih pokušaja da se takvo stanje promeni. Glavna kočnica demokratskom preobražaju Hrvatske jeste ekstremni hrvatski nacionalizam koji se može kombinovati sa parlamentarnom demokratijom, tržišnom privredom, socijalnom pravdom, ali zato nikako se ne može uklopiti u kontekst građanskog i demokratskog društva koje, pre svega, počiva na toleranciji.

Ekstremni hrvatski nacionalizam aktivnošću političkih i intelektualnih struktura kroz 19. i 20. vek, još od vremena Ante Starčevića, pa sve do danas, postao je čvrsta okamenjena ideologija čija je ključna reč i osnova na kojoj počiva animozitet prema Srbima. Srbi su još od trenutka otpočinjanja uspostavljanja hrvatske nacionalne ideologije i konstituisanja nacionalne svesti Hrvata bili definisani kao „remetilački faktor“ za stvaranje hrvatske nacionalne države i u tom smislu razvijan je izrazit antisrpski stav kao legitimno oružje u borbi za ostvarivanje nacionalnih interesa Hrvata. Takvom doktrinom u hrvatsku nacionalnu ideologiju ubačena je permanentna srbofobija koja se u svom najradikalnijem obliku manifestovala u toku Drugog svetskog rata, u tzv. Nezavisnoj državi Hrvatskoj, u kojoj je na najbrutalnije načine ubijeno oko milion Srba, kao i tokom 90 – tih godina 20. veka u vreme Tuđmanove vladavine kom prilikom je Hrvatska nastavljajući politiku zatiranja srpskog naroda na svom tlu sprovela gotovo potpuno etničko čišćenje svoje teritorije od srpskog stanovništva. Ideološka matrica ekstremnog hrvatskog nacionalizma u govotvo nepromenjenom obliku nastavila je da živi i u posttuđmanovoj Hrvatskoj predstavljalući jedan od glavnih postulata na kojima počiva hrvatsko društvo. Jedan od najboljih argumenata za odbranu ovakve teze jeste činjenica da je u posttuđmanovoj Hrvatskoj 4. avgust, dan otpočinjanja akcije „Oluja“, proglašen za državni praznik. Ma kako to izgledalo neverovatno, već godinama unazad u Hrvatskoj se slavi dan kada je otpočela vojna i policijska akcija u kojoj je ubijeno oko 2 500 ljudi, njih oko 300 000 proterano, uništeno na stotine naselja, izvršen upad na teritoriju druge države i sl.

Kada pođemo u analizu vrednosnog okvira u kome se odvija proces integracije hrvatskog društva, moramo poći od pitanja zašto se sukobi u posttuđmanovskoj Hrvatskoj između težnji da Hrvatska postane moderna demokratska država koja poštuje ljudska prava svojih građana s jedne i nastojanja da u njoj ostane priznat samo formalni ideološki i politički pluralizam s druge strane odvijaju uvek u korist ove druge strane koja neguje i jača ekstremni hrvatski nacionalizam.

Celokupna hrvatska politička scena, ma kako na prvi pogled delovala u ideološkom smislu kao mnoštvena i raznolika, kada su po sredi pitanja uzroka i toka minulog rata u Hrvatskoj, legitimnosti i opravdanosti akcija „Bljesak“ i „Oluja“ i odnosa prema srpskoj strani u ratu kroz koja se najbolje manifestuje i ogleda ideja hrvatskog ekstremnog nacionalizma koji po svojoj prirodi zalazi i u sferu nacional – šovinizma, u hrvatskom političkom krugu postoji apsolutno jedinstven stav ni u čemu promenjen u odnosu na period Tuđmanove vladavine. Niko od aktera na političkoj sceni Hrvatske ni u jednom momentu nije naveo, makar kao potencijalni uzrok rata, oduzimanje Srbima statusa državotvornog naroda 1990. godine ili otvoreni teror i diskriminaciju evidentno ekstremističkog režima Franje Tuđmana prema srpskom stanovništvu, već isključivo govori se o nekakvoj velikosrpskoj agresiji na Hrvatsku kao jedinom uzroku rata. Taj pokušaj amnestiranja Tuđmanovog režima za izbijanje rata jedna je od glavnih determinanti aktuelne hrvatske politike. Iako postoji opšta saglasnost da sve ratne zločine treba istražiti i njihove krivce procesuirati, ta saglasnost je daleko više formalne nego suštinske prirode. Najbolji pokazatelj toga je opšta kvalifikacija akcije „Oluja“ kao oslobodilačke i legitimne. Smatrati legitimnom jednu oružanu akciju u kojoj su počinjeni najveći ratni zločini u Evropi posle Drugog svetskog rata znači ništa drugo do davanje podrške zločinima.

Nadanja u promenu vrednosnog okvira i ukupne ideološke klime u Hrvatskoj osujećena su odmah po silasku Tuđmanovog HDZ – a sa vlasti i dolasku “demokratskih” snaga. Odlaganje da se objektivno razmotre ukupni učinci prethodne vlasti na polju ljudskih i građanskih prava, da se hrvatsko društvo suoči sa nedavnom ekstremno – nacionalističkom prošlošću i zločinima počinjenim u njegovo ime, pre svega onim prema Srbima, nagovestilo je da do otpočinjanja procesa demokratskog preobražaja hrvatskog društva nije došlo. Iako je prvi i neodložni korak u procesu demokratizacije morao biti stavljanje tačke na diskriminatorsku politiku prema srpskom narodu, nastavljena je politika permanentnog zataškavanja zločina nad Srbima, dok je srpsko pitanje u Hrvatskoj, koje pre svega treba posmatrati kao pitanje ljudskih prava, ponovo bačeno u stranu i van glavnih tokova hrvatske politike. Razloge za takav poraz demokratske transformacije hrvatskog društva treba tražiti u političkom akteru koji je preuzeo vlast nakon Tuđmanovog HDZ – a. To je bila ideološki posmatrano jedinstvena koalicija koja nije prihvatala univerzalne demokratske vrednosti na kojima se jedino može temeljiti i uspostavljati demokratski poredak. Kada se iz današnje perspektive čitaju programska načela tadašnje opozicije u Hrvatskoj pred izbore na kojima vlast gubi HDZ, stiče se utisak da su obećanja o toleranciji, pravnoj državi, poštovanju ljudskih prava, nezavisnom sudstvu, snažnim demokratskim institucijama i transparentnosti vlasti bila data bez mnogo suštinske analize pitanja kako će se ti ciljevi postići. Nedostajao je i operativni plan kako će univerzalne demokratske vrednosti biti dosegnute i realizovane u ukupnom društvenom životu, to jest sa kojih vrednosnih pretpostavki će nova društvena klima u Hrvatskoj biti kreirana. Ta nedorečnost proizlazila je iz glavnog taktičkog aduta opozicije. Opozicija jeste imala zajedničku viziju o budućnosti Hrvatske, ali ta vizija je bila krajnje apstraktna i nerealna, jer je podrazumevala sintezu tekovina ekstremne nacionalističke politike Tuđmanovog režima i integracije Hrvatske u Evropu. Takav spoj nespojivog prirodno nije ni mogao dati nikakve vidljive rezultate. Glavna postavka moderne Evrope jeste poštovanje ljudskih prava, a tuđmanovska tekovina etnički čiste Hrvatske takvu postavku u potpunosti negira. Tadašnja hrvatska opozicija računala je na sveopštu saglasnost da je HDZ – ovoj vladavini došao kraj i da su promene političkih prilika u zemlji neophodne. Pri tome razlozi za takve promene kod raznih društvenih grupa bili su različiti – od velike ekonomske krize i niskog životnog standarda, preko procvata kriminala i korupcije, do “izdaje nacionalnih interesa” koju su malobrojni ekstremniji i od samog tuđmanovskog poretka videli u potpisivanju Dejtonskog sporazuma kojim se Hrvatska odrekla teritorijalnih pretenzija na Bosnu i Hercegovinu. U velikoj manjini bili su oni koji su u promeni političkih prilika videli raskid sa ekstremističkom prošlošću i u njemu šansu za uspostavljanje moderne i demokratske Hrvatske. Pri tome valja uzeti u obzir da su promenu vlasti podržale i hrvatske vojne i bezbednosne strukture koje su bile glavni nosilac Tuđmanovog autokratskog režima i izvršitelj njegovih masovnih zločina kako bi sačuvale svoj privilegovan društveni položaj iz čega se jasno vidi da se odmah u startu moglo sa opravdanošću posumnjati u realnost očekivanja da bude nešto suštinski promenjeno i na planu ljudskih prava.

Jedan od glavnih preduslova demokratskog preobražaja hrvatskog društva predstavlja i donošenje novog ustava Hrvatske kojim bi se napravio diskontinuitet sa tuđmanovskim periodom. Hrvatski ustav iz 1990. godine, koga mnogi popularno nazivaju „Franjin ustav“, predstavlja negaciju viševekovnog postojanja srpskog nacionalnog bića na tlu Hrvatske i njegovog istorijskog i demografskog prava na status državotvornog naroda. Ovaj ustav poništio je i tekovine antifašističke borbe za oslobođenje Hrvatske u kojoj su najveću žrtvu dali Srbi, kao i vekovima uspostavljanju ravnopravnost hrvatskog i srpskog naroda. Donošenje tog ustava koji de facto predstavlja oživotvorenje fašizma u Hrvatskoj jedan je ne samo antisrpski, već i duboko antievropski i anticivilizacijski čin koji je širom otvorio vrata izbijanju ratnih sukoba. Ovim ustavom ukinute su sve srpske privilegije dobijene od Austrijskog i Austro – Ugarskog carstva, posebno od Ferdinanda II, Ferdinanda III, Leopolda I i Marije Terezije(Militar Grenz Rechte iz 1754.), kao i Zakon Franje Josifa iz 1887. godine. Poništena je izjava Hrvatskog sabora o ravnopravnosti Hrvata i Srba iz 1867., Riječka i Zadarska rezolucija iz 1905., zajednička vladavina i istorijski dokumenti hrvatsko – srpske koalicije, puna nacionalna ravnopravnost pri stvaranju prve Jugoslavije iz 1918. godine, Rezolucije Prvog i Drugog zasedanja ZAVNOH – a, Deklaracija o osnovnim pravima naroda i građana Demokratske Hrvatske donešena 9. maja 1944. godine na Trećem zasedanju ZAVNOH – a u Topuskom. Ukinuta je ćirilica i odluke Srpskih kongresa u Šibeniku, januara 1945. i septembra 1945. godine u Zagrebu, kao i sve ustavne odredbe o punoj ravnopravnosti Hrvata i Srba od 1947. do 1990. godine.

Iz svega rečenog više je nego jasno da su novi hrvatski vlastodršci, da bi krenuli u proces demokratizacije hrvatskog društva, morali pristupiti promeni Tuđmanovog ustava Hrvatske. Međutim, oni ne samo da nisu krenuli u taj proces, nego o njemu čak i ne razmišljaju. Ostanak na Tuđmanovom ustavu iz 1990. godine znači ostanak na ideološkoj platformi zločina. Na taj način nastavljen je vrednosni i legitimacijski kontinuitet sa tuđmanovim režimom, dakle, sa ideologijom ekstremnog hrvatskog nacionalizma, pri čemu su promene svedene samo na izbornu demokratiju i koliko toliko slobodnije medije.

Na samom kraju ove analize istakao bih da pitanje povratka Srba u Hrvatsku predstavlja ne samo tehničko, već kako smo ovde videli, i istinski ideološko pitanje. Da bi do tog povratka došlo, neophodno je da dođe do promene ideološkog koda hrvatskog društva koje se, pre svega, mora realizovati kroz promenu ustava Hrvatske i povraćaj Srbima nasilno i protivustavno oduzetih prava. Međutim, da bi se to desilo, hrvatsko društvo mora proći kroz proces suočavanja sa prošlošću, priznati masovne zločine Tuđmanovog režima, kako bi doživelo katarzu neophodnu za uspostavljanje modernog demokratskog društva.

 

 

 
 
Copyright by NSPM