Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATA

Kosovo i Metohija

 

 

Hristivoje Pejčić (1)

ČINIOCI ODVRAĆANjA POLjOPRIVREDNOG STANOVNIŠTVA OD POVRATKA NA KOSOVO I METOHIJU (2)

REZIME

Posle bombardovanja Jugoslavije 1999. godine od strane NATO došlo je do značajnog iseljavanja poljoprivrednog i drugog stanovništva sa Kosova i Metohije. Međutim, samo skromni deo iseljenog poljoprivrednog stanovništva se vratio na svoja imanja.

U radu se utvrđuju činioci koji svojim dejstvom obeshrabruju povratak poljoprivrednika u svoje kuće i na imanja. Izučavanje tih činilaca je od značaja za traženje pravednog rešenja za dugoročnu stabilizaciju društvenih prilika na ovom prostoru Srbije a zanimljivo je iskustvo za druge države. Ovi činioci se takođe u radu klasifikuju i analiziraju.

Ključne reči: Srbija, migracije, poljoprivredno stanovništvo

Uvod

Opšte poznato je da se sa jugozapadnog dela Srbije, naročito za vreme nemira 1999. godine, uz bombardovanje tadašnje Jugoslavije, iselio znatan deo stanovništva uključujući i poljoprivredno stanovništvo. U periodu nakon prestanka oružanog dejstva, međutim, nije bilo značajnog povratka tog stanovništva, pa su brojna imanja zapuštena. To znači da su postojali ozbiljni razlozi, da su delovali činioci sa obeshrabrujućim dejstvom. U vremenu kada postoje spoljna raspoloženja da se Srbija podeli i smanji, istraživanje društvenih prilika u okviru kojih nema dovoljnog povratka poljoprivrednog stanovništva i oživljavanja imanja na jednom delu njene teritorije bi valjalo da bude jedan od prioriteta u istraživačkoj delatnosti. Jer, šta je važnije od tema koje se odnose na pitanja državnog i narodnog opstanka.

Međutim, ova istraživanja su nedovoljna a i uslovi za njihovo odvijanje su nepovoljni. Državna statistička istraživanja su sabotirana na jugozapadnom delu Srbije, dok prikupljanje podataka iz prve ruke je otežano i nesigurno. A i objavljivanje rezultata istraživanja, pa i neke teme usmerene na ovu i slično tamnu sliku društvene stvarnosti su u nekim slučajevima neprihvatljive za cenzuru stručne misli koja i danas postoji, naročito ako je ta misao usmerena na ključna pitanja te stvarnosti. Ali uprkos tim ograničenjima, neodgovorno je od strane istraživača i subjekata naučne politike da se odustane, na primer, od istraživanja uzroka zbog kojih se poljoprivrednici nisu vratili brojnim imanjima na Kosovu, u Metohiji, Kosovskom pomoravlju i u drugim krajevima jugozapadne Srbije. Ti uzroci su ovde raščlanjeni i obrađeni u meri određenoj raspoloživim prostorom. Oni su u ovom radu dati u vidu prethodnog saopštenja rezultata istraživanja koji će biti objavljeni u celini u okviru monografije čije izdavanje sledi. Pošto predstoji izdavanje monografije na ovu temu, urađene u skladu sa uobičajenom metodološkom postupkom u naučnom radu, u kojoj će biti dati citati (preko 160), podkrepljenja i izvori podataka, to se ovde ne čini u svim navedenim pojedinostima, budući da ovaj rad, kao prethodno saopštenje, predstavlja uopštavanje istraživačkih rezultata.

Sužavanje materijalne osnove privređivanja

Sužavanje materijalne osnove privređivanja tokom oružanih dejstava. Za vreme oružanih dejstava, sukoba između državnih i paravojnih snaga, uz istovremeno bombardovanje od strane NATO, došlo je do oštećenja stambenih i ekonomskih objekata poljoprivrednika i ne samo njihovih. Istovremeno je oštećen deo poljoprivredne opreme, a dolazilo je i do krađe te opreme, kao i do gubitka dela stočnog fonda na različit način. Nakon povlačenja državnih, vojnih i milicijskih snaga i uspostave strane vlasti, deo poljoprivrednog i drugog stanovništva se povukao dobrim delom istovremeno sa vojskom i milicijom, a deo nešto kasnije. Nakon toga, a naročito u vakumu između predaje vlasti, došlo je do naknadnog oštećenja dela stambenih i ekonomskih objekata, gubitka dela stočnog fonda, krađe dela poljoprivredne opreme i uništavanja dela dugogodišnjih zasada pojedinih porodičnih gazdinstava čiji su članovi iz osećanja životne ugroženosti napustili prebivališta.

Sledeći talas sužavanja materijalne osnove privređivanja se desio marta 2004. godine. Tada se desilo nasilje nad delom poljoprivrednog stanovništva kada je deo tog stanovništva opet napustio svoja ognjišta i imanja. Za vreme tog nasilja i posle napuštanja okućnica i imanja došlo je opet do uništavanja izvesnog dela stambenih kuća, ekonomskih zgrada, gubitka opreme i stočnog fonda.

Za vreme oružanih dejstava i nasilja, kao i posle tih događaja kojim su ugrožavani ljudski životi i imovina, deo poljoprivrednog stanovništva je napustio sela ostavivši nezaštićenu imovinu. Kako za vreme oružanih dejstava i nasilja tako i po njihovom prestanku, sužavana je imovina raseljenih lica koja je u funkciji stanovanja i poljoprivrednog privređivanja.

U međuvremenu je došlo i do obnove dela stambenih objekata i skromne obnove stočnog fonda i poljoprivredne opreme. Imovina raseljenih poljoprivrednika nije obnovljena u celini. S druge strane, deo njihovog poljoprivrednog zemljišta je uzurpiran i koristi se od strane drugih poljoprivrednika, uglavnom bez naknade.

Sužavanje materijalne osnove privređivanja po prekidu oružanih dejstava. Nakon prestanka oružanih dejstava i uspostave strane vlasti nije uspostavljena dovoljna imovinska sigurnost porodičnih gazdinstava, ni na nivou od pre 1999. godine. Pljačkaški nasrtaji su prilično brutalni. Nekad su usmereni čak i na rušenje dela staje da bi se ostvarila krađa, na primer krupne stoke. Predmet nasrtaja su i obnovljene kuće. Kradljivci su obično neotkriveni a ukradena imovina nevraćena. Naročito teške posledice ostavljaju krađe traktora čiji je broj zabrinjavajući u nekim većim selima. Teške krađe obeshrabruju postojeće poljoprivrednike koji u tom vide satiranje uslova za poljoprivredno privređivanje i pouzdan dokaz javne nesigurnosti.

Saznanja o teškim krađama dopiru preko javnih glasila i na drugi način do raseljenih poljoprivrednika. Teška razbojništva, koja ne jenjavaju, obeshrabruju vlasnike napuštenih imanja na poduhvat obnove ranijeg privređivanja na njima, jer i njihova obnovljena gazdinstva mogu da budu meta razbojnika. U celini, sužena materijalna osnova privređivanja i drugi ozbiljni razlozi nisu bili podloga za celovit povratak poljoprivrednog stanovništva.

Nedovoljna lična bezbednost

Nesigurnost na imanjima. Posle 1999. godine bilo je slučajeva teških nasrtaja na ljudske živote za vreme obavljanja poljoprivrednih radova na njivama ili tokom čuvanja stoke van okućnica. Bilo je takvih događaja i sa smrtnim ishodom. Poznata je naročita žetelačka tragedija. Stradanja je bilo i na okućnicama. Događaji koji su se završili gubitkom ljudskih života najsnažnije su delovali u pravcu odvraćanja postojećih poljoprivrednika da potpunije koriste svoja imanja. Tako se privređivanje svelo u nekim krajevima na okućnicu i najbližu parcelu.

Nedovoljna lična i imovinska sigurnost je takođe razorila stočarsko samoorganizovanje naročito u ovčarstvu na planinskim, travom izobilnim pašnjacima. Iako postoji tradicija i dobri uslovi u vidu bujnih, malo iskorišćenih travnjaka sa vodama za napajanje stoke, zamrla su stada ovaca i na planinama gde su se vekovima kretala.

Nedovoljna sloboda kretanja. Posle povlačenja državne vojske i milicije u južnoj srbijanskoj pokrajini nije obezbeđena dovoljna sloboda kretanja za stanovnike pojedinih naselja, i to:

•  do njiva. pašnjaka i šuma, uključujući i kretanje sa stokom po pašnjacima;

•  u lokalnom saobraćaju između pojedinih sela, između nekih sela gradova i

•  u međugradskom saobraćaju.

Sloboda kretanja je ograničena ne za sve nego za deo stanovništva u pojedinim krajevima. Nivo rizika u kretanju između naselja je različit tokom perioda posle 1999. godine. Nedovoljna sloboda kretanja naročito pogađa seosko stanovništvo. Pri tome mladi u pojedinim selima, koji imaju veće potrebe za kretanjem, više pate osećujući odsustvo slobode ili pak rzikuju nekad da posete bliži grad gde je neki put rizik glasno pričanje na svom jeziku koji je inače službeni jezik po ustavu.

Rizici po život postoje u javnom saobraćaju i prevozu sopstvenim automobilima. Pojedine kategorije putnika do nekih odredišta putuju pod oružanom pratnjom, koja, prema iskustvu, nije baš bila apsolutni garant bezbednosti u svim slučajevima.

I tamo gde zbog veće sigurnosti nema pratnje, dešavalo se u nekim slučajevima ugržavanje ljudskih života, što je imalo odjeka u javnosti. Pojedinačna putovanja automobilima, naročito sa nekim legalnim registracionim tablicama, rizična su – što je zaključak po osnovu nemilih događaja. To su tablice sa oznakama gradova u Pokrajini u skladu sa državnom pravnom regulativom. Postojanje rizika najvišeg stepena, sa mogućnošću gubitka života, pokazalo se kao realnost u periodu posle prestanka oružanih dejstva, 1999. godine. Naime u južnoj pokrajini je preko hiljadu lica izgubilo život posle uspostave strane vlasti 1999. godine, takođe je preko hiljadu lica oteto. Bezbednost se poboljšavala, ali uprkos tome ta iskustva i saznanja su ulila svest u delu stanovništva o postojanju najvećeg mogućeg rizika. To su bile veoma teške obesrabrujuće poruke raseljenom stanovništvu uopšte, pa i poljoprivrednicima koji su napustili imanja.

Nedovoljna bezbednost dela povratnika. Izvesnom broju raseljenih lica su podignuti uglavnom manji objekti u nekim selima od onih koje su imali pre rušenja. U deo tih novih kuća se vratio deo stanovnioka pretežno starijih osoba, snižene radne sposobnosti. Njihov povratak, međutim, nije uvek dobro prihvaćen od dela okruženja, pa je dolazilo i do napada na kuće povratnika i na same povratnike sa teškim ishodom. Povratnici su imali problema kako da započnu ponovo život na svojim okućnicama. Nastraji na imovinu i živote povratnika nisu ohrabrivali masovan povratak ostalih na svoja ognjišta.

U celini gledano, mnogi događaji su ostavili teške posledice po mogući povratak raseljenog poljoprivrednog stanovništva. Ovakav opšti nivo lične sigurnosti ne podstiče vraćanje u svoja sela, na svoja napuštena imanja, makar da se bezbednosna situacija delimično i popravljala, što je inače tačno.

Tržišna ograničenja

Nepovoljan položaj dela poljoprivrednika na tržištu obeshrabruje obnovu tržišno orijentisane proizvodnje. Poljoprivrednici imaju mogućnost da prodaju svoju robu:

•  na pijacama na malo i veliko,

•  na imanju odnosno okućnici.

•  na otkupnim mestima poljoprivrednih organizacija.

Deo poljoprivrednika ne može da nastupi svojom robom na gradskim pijacama koje su im pre rata 1999. godine bile dostupne. Ograničenja su bezbednosne prirode. Raniji prodajni prostor su pojedini poljoprivrednici izgubili na pomenutim pijacama, jer su zbog manje sloboda kretanja prestali da ga koriste. Izuzetak je, na primer, pijaca u severnom delu Kosovske Mitrovice.

Kada je reč o prodaji stoke na okućnicama, postoje česti slučajevi ucenjivanja prodavaca stoke od retkih otkupljivača. Pošto prodavci stoke nemaju dovoljnu slobodu kretanja da mogu stoku da ponude na stočnim pijacama, oni su u sitaciji da budu ucenjeni kupcima kojima je poznato pomenuto ograničenje vlasnika stoke. Tada diktiranje cene kupca bude praćeno u nekim slučajevima i uznemiravajućim porukama.

Niske cene poljoprivrednih roba naročito odvraćaju mlađe poljoprivrednike da se usmere na obnovu i proširenje proizvodnje na imanjima, na proizvodnju koja bi bila tržišno usmerena. Oni se u međuvremenu okreću nepoljoprivrednim delatnostima.

Mogućnosti prodaje robe poljoprivrednim organizacijama su sužene budući da je znatan broj poljoprivrednih preduzeća i zadruga prestalo sa radom.

Zato su sadašnje tržišne prilike, što se tiče poduhvata obnove proizvodnje na porodičnim imanjima za tržište, veoma sumorne i obeshrabrujuće za raseljene poljoprivrednike.

Ograničena dostupnost javnih usluga

Po prekidu oružanih dejstava snižen je obim javnih usluga što se tiče snabdevanja vodom i električnom energijom, a u nekim mestima je bilo i prekida telefonskih linija i veza. Snabdevanje strujom i vodom se vrši sa prekidima, što se odražava na korišćenje raznih elektrižčih aparata. Zimski prekidi u snabdevanju električnom energijom smanjuju grejanje, a deo vlasnika šuma nema slobodu kretanja po svojim šumama, te ne mogu da koriste svoje ogrevno drvo, koje pak, ima slučajeva, bespravno koriste nevlasnici.

Smanjena sloboda kretanja otežava pristup ustanovama za korišćenje javnih usluga u oblasti zaštite zdravlja, obrazovanja i drugih potreba koje se zadovoljavaju kroz javnu potrošnju. Zbog nekih hitnih intervencija je, na primer, delu stanovništva potrebna oružana pratnja do Kosovske Mitrovice. To je sve dosta obeshrabrujuće za povratak raseljenih poljoprivrednika kojima su iz njihovih sela objekti zdravstvene zaštite po pravilu najmanje dostupni.

U vezi sa javnom potrošnjom i objektima javne potrošnje, naročito je porazno stanje nakon rušenja i oštećenja spomeničkog nasleđa Srpske pravoslavne crkve. Tokom 1999. i 2004. godine oštećeno je preko 100 hramova, crkava i manastira, tako da su neki i danas neupotrebljivi za duhovne potrebe vernika. Neki od tih objekata su delimično ili u celini obnovljeni ali posledice tog razaranja su bile razarajuće i za nadu u spokojnu budućnost u svojim kućama i na svojim imanjima. Razoreno je i dosta pravoslavnih grobalja, bez da su obnovljena. Time je na još jedan način pogaženo ljudsko dostojanstvo i sužena ljudska prava čime se obeshrabruje povratak na svoja ognjišta.

Činioci sa negativnim psihološkim dejstvom

Propagandno delovanje javnih glasila. Informativni prostor u Srbiji je u velikoj meri pod stranom kontrolom prema nalazima nezavisnih istraživača. Poruke urednika odnosno vlasnika i upravitelja tih glasila mogu dovoljno jasno da se razaznaju i preko naslova članaka u dnevnim i periodičnim publikacijama.

Ako se sagleda pisanje tih publikacija na srbskom jeziku, štampanih državnim pismom i hrvatskom latinicom, uređivačkom politikom se, pre svega, u jugozapadnom delu Srbije nagoveštava:

•  postojanje paravojnih jedinica,

•  mogući rat,

•  moguć progon dela stanovništva,

•  podelu Srbije i stvaranje male državice,

•  priznavanje te državice,

•  dodatno iseljavanje itd.

Principi uređivačke politike su ''diranje u gnojnu ranu'', zastrašivanje, stvaranje nemira, beznađa, podsticanje razjedinjenja... Time javna glasila daju doprinos odmaganju normalizacije prilika u jugozapadnoj Srbiji odnosno povratku raseljenog stanovništva uključujući i poljoprivrednog.

Naknadno iseljavanje. U periodu posle 1999. godine dešavali su se slučajevi naknadnog raseljavanja dela poljoprivrednika. Otežani pristup imanjima, smanjena sloboda kretanja u javnom saobraćaju, neredovno snabdevanje strujom i vodom, rast kriminala i pretnja sužavanja države – sve je to je vodilo i vodi osećanju besperspektivnosti. S druge stranne, iseljavanje je podsticano i olakšavano iz inostranstva. Tako je došlo do nakandnog iseljavanja poljoprivrednog stanovništva u zapadnoevropske države. Takvi primeri novog napuštanja zavičaja nisu mogli da ohrabruju druge da se vrate na svoja imanja. Naročito ako su im ''nevladine organizacije'' stvorile izvestan stambeni prostor van pokrajine, što su radile, na primer, neke koje su finansirane iz Nemačke i Italije, na primer.

Pretnja izdvajanja od Srbije. U nizu godina srbijanski političari albanijanskog porekla otvoreno se zalažu za smanjivanje Države odnosno podelu državne teritorije. Time bi ustvari bila stvorena ''banana država'', mala zavisna državica suženog tržišta u kojoj bi deo stanovništva uključujući i poljoprivredno stanovništvo bio odvojen od matične države. Te samosmanjivačke težnje i podelu Srbije podržava i deo stranih političara, kao i mali broj beogradskih i novosadskih političara.

U unutrašnja pitanja Srbije na njenom jugozapadu su upleteni i strani političari. Uplitanja idu u smeru da ovaj deo Države dobije nov status, mimo ustava. Razgovori o ovim unutrašnjim državnim pitanjima su dobila nivo pregovora kakvi se vode između predstavnika dveju nezavisnih država i to još uz pomoć posrednika. Osim toga ti razgovori se vode u inostranstvu umesto u okviru Države. pre nego što je trebao deo vojske i milicije da se vrati u ovu pokrajinu. Pre ovih razgovora je sačinjen plan za nov status jugozapadne Srbije odnosno južne srbijanske pokrajine od navodno neutralnog posrednika. Plan sadrži ideju o podeli Srbije i stvaranju okupirane državice pri čemu su upotrebljene druge reči u pokušaju da se prikrije suština. Istovremeno neki strani političari daju preteće izjave usmerene protiv državnog teritorijalnog jedinstva, koje su po grubosti na nivou stredstava propagandnopsihološkog rata.

Pretnje stvaranja okupirane državice, čak i mimo Saveta bezbednosti, kršenjem pravila Organizacije ujedinjenih naroda, teritorije sa uskim tržištem, razvijenim nasiljem, u kojoj bi bila ugrožena ne samo osnovna ljudska prava, a gde bi deo državotvornog naroda postao nacionalna manjina, ne pomažu da deo raseljenog poljoprivrednog i drugog stanovništva u svojim krajevima prepozna narastanje buduće sreće. Dovoljno je dakle značajnih činilaca koji su bili obeshrabrujući u pogledu povratka na napuštena imanja.

Literatura (izvod)

•  Bulatović Ljiljana, Zar je zločin braniti otadžbinu, Neofarmis, Beograd, 2005.

•  Vlašković Zoran, Život iza žice, Panorama – Jedinstvo, Priština, 2006.

•  Deretić Jovan, Srbi i Arbanasi, izdanje delora, Beograd, 2005.

•  Drecun Milovan, Brate gde je naša Srbija, izdanje delora, Novi Sad, 2005.

•  Jovanović Živadin, Kosovsko ogledalo, Beogradski forum za svet ravnopravnih, Beograd, 2006.

•  Mihajlović Lazo i Pejčić Hristivoje, Poljoprivredno zadrugarstvo između teorije i prakse, Zadružni savez Vojvodine, 2005.

•  Mitrović Ljubiša, Novi svetski poredak, SKC, Niš, 2000.

•  Pejčić Hristivoje, Bačije ili samoorganizovanje stočara, Narodna biblioteka ''Sveti Sava'', Leposavić, 2007.

•  Petrušić Svetlana, Kosovo i Metohija od države do logora, Gradska biblioteka ''Vuk Karadžić'', Kosovska Mitrovica i suizdavači, 2006.

•  Spasić Biljana, Zašto Srbi nestaju, izdanje delora, Kragujevac, 2005.

Fusnote:

1. Istraživanje u okviru projekta 148 059 D koga finansira Ministarstvo za nauku Republike Srbije.

2. Redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta – Zubin Potok, 028 461108

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
Copyright by NSPM