Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATA

Istina i pomirenje na ex-Yu prostorima

 

 

Dragan Đukanović (*)

POLOŽAJ SRBA U POSTJUGOSLOVENSKIM DRŽAVAMA

Broj pripadnika srpske etničke zajednice se u državama nastalim na tlu nekadašnje Jugoslavije, izuzimajući Republiku Crnu Goru, umnogome smanjio tokom protekle decenije (Videti tabelu broj 1). To je posebno uočljivo u Republici Hrvatskoj, u kojoj je sa predratnih 12% udeo pripadnika srpskog naroda u celokupnom stanovništvu ove zemlje sveden na svega 4,5% (na osnovu popisa iz 2001). Iako srpska zajednica u Republici Sloveniji predstavlja najbrojniju etničku manjinu, njen položaj nije adekvatno ustavno i zakonski regulisan. U ovoj nekadašnjoj jugoslovenskoj republici broj pripadnika srpske etničke zajednice se takođe smanjio, tokom proteklih petnaest godina za gotovo jednu četvrtinu – sa 47 401 na 38 964.

Osiguravši status konstitutivnog naroda u dejtonskom Ustavu Bosne i Hercegovine (1995), Srbi su u ovoj državi izbegli definisanje vlastitog statusa kao nacionalne manjine. Upravo iz navedenih razloga se položaj Srba u BiH umnogome razlikuje od statusa njihovih sunarodnika u drugim postjugoslovenskim zemljama.

Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, gotovo jednu trećinu stanovništva Republike Crne Gore čine Srbi, ali njihov status još uvek nije adekvatno rešen. Zahvaljujući proceduri usvajanja novog Ustava Republike Crne Gore i usled proglašavanja neustavnim Zakona o manjinskim pravima i slobodama, rešavanje položaja pripadnika srpskog naroda najverovatnije će biti okončano do kraja ove godine.

U Republici Makedoniji, prema popisu stanovništva iz 2002. godine, živi oko 36 000 pripadnika srpskog naroda. Zahvaljujući Ohridskom sporazumu (2001) Albanci su u Makedoniji osigurali značajan stepen kolektivnih prava u odnosu na ostale etničke manjine – Rome, Srbe, Vlahe i Turke.

Tabela br. 1: Uporedni prikaz broja pripadnika srpske etničke zajednice u zemljama nastalim na tlu nekadašnje Jugoslavije

(prema rezultatima popisa iz 1991, 2001, 2002. i 2003. godine)

Država

Broj Srba prema popisu iz 1991. godine

Broj Srba (godina popisa stanovništva)

Republika Slovenija

47 401

38 964 (2002)

Republika Hrvatska

581 663

201 631 (2001)

Republika Crna Gora

57 453

201 892 (2003)

Republika Makedonija

42 775

35 938 (2002)

Ukupno:

729 292

478 425

Tabela je sačinjena prema rezultatima popisa stanovništva, koji su objavljeni na Internet stranicama državnih zavoda za statistiku Slovenije, Hrvatske, Crne Gore i Makedonije.

Položaj Srba u Republici Sloveniji:

nepriznata najbrojnija etnička manjina

U skladu sa rezultatima popisa stanovništva Republike Slovenije, koji je bio obavljen 1991. godine (neposredno uoči raspada federalne Jugoslavije), u ovoj zemlji je živelo 88% Slovenaca, dok su drugu po brojnosti etničku zajednicu sa oko 2% činili Hrvati. Srba je tada u Sloveniji bilo nešto manje od 2%, odnosno 47 401. Sa druge strane, prema rezultatima popisa stanovništva iz 2002. godine, u Sloveniji se broj pripadnika dominantnog naroda povećao za jedan procenat, a u najbrojnije manjinske etničke zajednice spadaju Srbi (1,98%), Hrvati (1,81%) i Bošnjaci (1,10%). (1)

Konstitutivni akt Republike Slovenije, donet neposredno uoči raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, ipak priznaje jedino italijansku i mađarsku „autohtonu zajednicu“. Premda navedene manjine u ukupnom stanovništvu Slovenije učestvuju sa svega nekoliko promila, njihovim pripadnicima su obezbeđena sva kolektivna prava, uključujući i pravo izbora poslanika u Državnom zboru. (2)

No i pored nepriznavanja kolektivnih prava tzv. južnoslovenskih manjina (Srba, Hrvata i Bošnjaka), koje zajedno čine oko 5% stanovništva, Republika Slovenija je uspešno okončala proces pridruživanja Evropskoj uniji početkom maja 2004. godine. Najznačajniji vidovi diskriminacije pripadnika navedenih manjina su se manifestovali 2002. godine, kada je odbijeno nekoliko hiljada zahteva Srba, Hrvata i Bošnjaka za dobijanje slovenačkog državljanstva. (3)

S rpska etnička zajednica, koja prema poslednjem popisu stanovništva ima 38 964 pripadnika u Republici Sloveniji, dakle, uopšte nije priznata kao manjina. Zato su joj i uskraćena sva kolektivna prava – zastupljenost u državnom parlamentu, korišćenje nacionalnih simbola, osnivanje kulturnih i prosvetnih organizacija i uspostavljanje odnosa sa matičnom državom – Republikom Srbijom.

Između povratka, integracije i asimilacije –

status Srba u Republici Hrvatskoj

Prema rezultatima predratnog popisa stanovništva Republike Hrvatske, Srbi su činili 12 ,2 % (581 663) populacije. Posle sistematskog etničkog čišćenja i proterivanja Srba iz Hrvatske sa područja pod zaštitom Ujedinjenih nacija tokom 1995. godine, njihov broj se smanjio gotovo za dve trećine. Ovom prilikom je u akciji Hrvatske vojske i pripadnika Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Hrvatske uništen veliki broj naselja u kojima su Srbi činili većinu, a etnička struktura ove zemlje je dodatno izmenjena organizovanim i od strane države podržanim naseljavanjem Hrvata iz centralne Bosne i sa Kosova. Sve navedeno je rezultiralo time da je prema popisu stanovništva Republike Hrvatske iz 2002. godine u ovoj zemlji živelo svega 4,5% pripadnika srpskog naroda (201 631). (4) Analizirajući vidno smanjenje broja pripadnika srpskog naroda u Republici Hrvatskoj, Siniša Tatalović navodi da je tokom protekle decenije bio vidljiv i proces postepene asimilacije Srba, što je posebno uočljivo u oblastima koje nisu bile zahvać e n e ratom u ovoj državi. (5)

Konstitutivnost Srba u Republici Hrvatskoj, koja je bila sadržana u svim ustavima ove republike od 1945, ukinuta je donošenjem Ustava (6) iz 1991. godine. Srbi s u u ovom konstitutivnom aktu nav edeni kao autohtona ma nj ina , kojoj se garantuju sva prava u skladu sa standardima Ujedi nj enih nacija. (7) Pripadnicima srpske etničke zajednice je, u skladu sa članom 12 Ustava Republike Hrvatske, priznato i pravo korišćenja ćiriličkog pisma.

Prvi Ustavni zakon o ljudskim pravima i slobodama i o pravima etničkih i nacionalnih zajednica ili ma nj ina u Republici Hrvatskoj, (8) donet 1991. godine, predviđao je kulturnu i prosvetnu autonomiju, kao i proporcionalnu zastupljenost manjina u organima vlasti na svim nivoima. Štaviše, u skladu sa ovim dokumentom bilo je predviđeno i formiranje posebne samouprave opština i oblasti u kojima su Srbi činili većinu. Međutim, navedeni ustavni zakon nikada nije primenjen u onim delovima Hrvatske u kojima su dominirali lokalni Srbi. Naime, oni su tokom 1992. godine, a nakon ujedinjavanja autonomnih oblasti, formirali Republiku Srpsku Krajinu, koja je tokom maja i avgusta 1995. godine nestala po okončanju vojno-policijskih akcija „Bljesak“ i „Oluja“. Tada je došlo do masovnog egzodusa oko 400 000 pripadnika srpske zajednice iz Republike Hrvatske u susednu Bosnu i Hercegovinu i bivšu Saveznu Republiku Jugoslaviju.

Proces povratka Srba na područja nekadašnje Republike Srpske Krajine i dvanaest godina posle progona otežano teče, što pokazuju i podaci popisa stanovništva iz 2002. godine. Usled raznih opstrukcija povratka Srba, najpre na lokalnom nivou vlasti, kao i brojnih incidenata (ubistava i napada na imovinu povratnika), koji prate navedeni proces, i dalje se oseća nesigurnost pripadnika ove zajednice u Hrvatskoj. Srbima, takođe, još uvek nije osigurana adekvatna zastupljenost u lokalnim i županijskim organima vlasti, a posebno u javnoj upravi i policiji. Štaviše, Srbima u Hrvatskoj nije obezbeđena ni nastava na maternjem jeziku, a deca neretko uče rimokatoličku veronauku u osnovnim i srednjim školama. Ipak, u istočnoj Slavoniji, Baranji i zapadnom Sremu pripadnicima srpske manjine je omogućeno da pojedina prava koordiniraju na nivou lokalne samouprave i to u okviru Zajedničkog veća opština, ali i da imaju određenu prosvetno-obrazovnu autonomiju, koja se iskazuje kroz postojanje škola na srpskom jeziku. (9)

Krajem 2002. godine je u Hrvatskom saboru usvojen novi Ustavni zakon o pravima nacionalnih manjina Republike Hrvatske. (10) U skladu sa navedenim pravnim aktom, nacionalnim manjinama su osigurana sva kolektivna prava prema najvišim međunarodnim standardima. Zabranjen je i bilo koji vid diskriminacije manjina, a stvorena je mogućnost da se formiraju nacionalni saveti na nivou lokalnih zajednica. Takođe, i na nivou države predviđeno je osnivanje Saveta za nacionalne manjine (hrv. Vijeće za nacionalne manjine), čiji je cilj poboljšanje položaja manjinskih etničkih zajednica.

Veoma je značajno napomenuti da je 15. novembra 2004. godine između Republike Hrvatske i tadašnje državne zajednice Srbija i Crna Gora potpisan sporazum o uzajamnom poštovanju prava njihovih etničkih manjina. (11) U skladu sa ovim sporazumom predviđeno je da se u potpunosti osigura zaštita identiteta srpske i crnogorske manjine u Hrvatskoj, kao i hrvatske manjine u bivšoj Srbiji i Crnoj Gori. S tim u vezi bilo je planirano i formiranje mešovitog međudržavnog odbora, koji bi nadgledao primenu važeće regulative ovih država u oblasti zaštite etničkih manjina.

Srbima je u Hrvatskoj obezbeđeno i da putem tzv. manjinskih lista imaju tri zastupnička mesta u Hrvatskom saboru. U postojećoj konstelaciji odnosa između vodećih hrvatskih parlamentarnih partija, glasovi tri zastupnika srpske manjine iz Samostalne demokratske srpske stranke (SDSS) bili su presudni prilikom formiranja Vlade Republike Hrvatske i ponovnog povratka Hrvatske demokratske zajednice na vlast krajem 2003. godine.

Sasvim opravdano se može zaključiti da se Srbi u Hrvatskoj danas , i pored adekvatnog ustavnog i zakonskog regulisanja njihovog položaja, nalaze u izrazito lošem položaju. Oni su suočeni najpre sa neretkim blokadama povratka u svoje predratne domove, ali i sa otežanim procesom integracije u hrvatsko društvo zbog drastične etničke distance koju iskazuje većinski narod. Pripadnici srpske zajednice u Hrvatskoj se nalaze i pred postepenom asimilacijom i to pre svega u oblasti obrazovanja. Ipak, o negovanju osobenosti kulturne baštine i tradicije Srba u Hrvatskoj brine se Srpsko kulturno društvo „Prosvjeta“, sa sedištem u Zagrebu, kao i veći broj lokalnih udruženja.

Srbi u Bosni i Hercegovini:

ustavna jemstva konstitutivnosti i jednakopravnosti sa Bošnjacima i Hrvatima

Prema rezultatima popisa stanovništva iz 1991. godine Srbi su činili 31,4% populacije u Bosni i Hercegovini (1 363 088). (12) Pošto u međuvremenu nije bio obavljen novi popis stanovništva, prema procenama CIA iz 2000. godine navodi se da Srbi u ukupnom broju stanovnika Bosni i Hercegovini učestvuju sa 37,1%. (13)

Tokom oružanih sukoba, u vremenskom razdoblju između 1992. i 1995. godine, Srbi su uglavnom napustili područja pod kontrolom probošnjačke Vlade Republike Bosne i Hercegovine i Hrvatskog vijeća obrane. Krajem avgusta i početkom septembra 1995. godine Srbi su, nakon združene ofanzive Armije Bosne i Hercegovine i Hrvatske vojske, proterani i sa područja u kojima su činili više od 90% stanovništva u zapadnoj Bosni (Bosansko Grahovo, Bosanski Petrovac i Drvar). Danas se procenjuje da svega 3-4% Srba živi na području Federacije Bosne i Hercegovine, entiteta sa bošnjačkom i hrvatskom većinom. (14)

Ustavom Bosne i Hercegovine, koji je, kao Aneks 4. Dejtonskog mirovnog sporazuma, proglašen krajem novembra 1995. godine, očuvana je konstitutivnost tri naroda – Bošnjaka, Srba i Hrvata. U skladu sa navedenim načelom osigurana je i proporcionalna zastupljenost tri bosanskohercegovačka naroda na nivou države. (15) Ipak, to nije bilo prvobitno precizirano za čitavu teritoriju BiH, već se smatralo da Srbi svoju konstitutivnost ostvaruju putem vlastite teritorijalne autonomije – Republike Srpske, a Bošnjaci i Hrvati preko Federacije Bosne i Hercegovine.

Tokom aprila 2002. godine došlo je do izmena ustava dva eniteta – Republike Srpske i Federacije BiH i implementiranja načela konstitutivnosti sva tri naroda na čitavoj teritoriji države Bosne i Hercegovine. (16) No, Srbi su u Federaciji BiH, i pored ustavnog izjednačavanja sa Bošnjacima i Hrvatima, izloženi brojnim vidovima diskriminacije. Njihovo učešće u javnoj upravi, lokalnoj samoupravi i policiji sasvim je simbolično, a povratak Srba u Federaciju BiH neretko prate opstrukcije i otežavanja. (17) Nedavno je objavljena i vest da sedamdeset srpskih sela u Federaciji Bosne i Hercegovine i dalje nema električnu energiju. (18)

Tokom rata na teritoriji pod kontrolom Armije Bosne i Hercegovine, osnovano Srpsko građansko vijeće (SGV) danas više nema veliki značaj u entitetu sa bošnjačko-hrvatskom većinom. Takođe, neposredno nakon rata oformljena Demokratska inicijativa sarajevskih Srba (DISS) nije u stanju da se izbori sa brojnim problemima srpskih povratnika u grad Sarajevo. Pored navedenog, Srbi nastanjeni na teritoriji Federacije Bosne i Hercegovine nemaju škole na maternjem jeziku, ali se zahvaljujući delovanju Srpskog kulturnog društva „Prosvjeta“ u većim gradovioma ovog entiteta povremeno održavaju kulturne manifestacije.

Može se zato uočiti da formalno uvođenje jednakopravnosti Srba, Bošnjaka i Hrvata na prostoru cele države Bosne i Hercegovine, i pored brojnih institucionalnih i pravnih aranžmana (proporcionalne zastupljenosti u entitetskim organima, prava na korišćenje jezika i pisma, prava zaštite „vitalnih“ interesa, itd.), nije osiguralo da se ublaže određeni vidovi diskriminacije. To se pre svega odnosi na oblasti školstva, prosvete i informisanja.

Nedefinisani status Srba posle

osamostaljenja Crne Gore

U Crnoj Gori se prema popisu stanovništva iz 1991. godine samo 9,34% (57 453) građana izjasnilo kao Srbi. Usled novog talasa etnonacionalnog distanciranja Crnogoraca od Srba, što je posebno uočljivo od polovine protekle decenije, na popisu održanom 2003. godine u Crnoj Gori se 30,01% (201 892) stanovništva identifikovalo sa srpskom etničkom odrednicom. (19)

Uzimajući u obzir da Srbi tokom postojanja nekadašnje Savezne Republike Jugoslavije, a potom i državne zajednice Srbija i Crna Gora, u Republici Crnoj Gori nisu imali status nacionalne manjine, nakon osamostaljivanja ove republike postavilo se i pitanje adekvatnog regulisanja prava pripadnicima ove zajednice. Štaviše, u okviru Zakona o manjinskim pravima i slobodama, (20) koji je u Skupštini Crne Gore bio donet neposredno uoči održavanja referenduma o državnopravnom statusu ove nekadašnje jugoslovenske republike, nije predviđeno da se Srbima obezbedi status etničke manjine. Sa druge strane, u navedenom zakonu je status nacionalne manjine bio predviđen za Albance, Bošnjake i Hrvate. Već polovinom 2006. godine Zakon o manjinskim pravima i slobodama bio je proglašen za neustavan.

Posle osamostaljenja Crne Gore započeo je i rad na izradi njenog novog konstitutivnog akta. (21) Iako je u Nacrtu Ustava država Crna Gora građanski a ne etnonacionalno definisana država, u osnovnim odredbama je učinjen pokušaj da se ona posredno upravo tako definiše i to kroz odredbe o crnogorskom jeziku i statusu kanononski nepriznate Crnogorske pravoslavne crkve. Na ovaj način bi se izvršila svojevrsna asimilacija srpskog stanovništva, koje se na popisu 2003. godine izjasnilo da govori srpski jezik (64% stanovnika Crne Gore). Uzimajući u obzir da maratonska rasprava o Nacrtu Ustava Republike Crne Gore, prema brojnim pokazateljima, neće biti uskoro okončana, sasvim je verovatno da će vladajuća koalicija Demokratske partije socijalista Crne Gore i Socijaldemokratske partije uskoro raspisati referendum na kome će se usvojiti i navedene odredbe. Zahvaljujući tome Crna Gora bi de facto bila definisana kao država crnogorskog naroda.

Pojedine inicijative srpskih političkih partija u Crnoj Gori da se, zahvaljujući brojnosti pripadnika ove zajednice, osigura načelo konstitutivnosti Srba u ovoj zemlji nisu realne. Slično je i sa pokušajima da se obezbedi teritorijalna autonomija Srba u Crnoj Gori, koja je nemoguća zbog teritorijalne disperzije pripadnika ove zajednice na čitavoj teritoriji države. (22) Sa druge strane, očuvanje nacionalne osobenosti Srba u Crnoj Gori biće otežano u uslovima kada im još uvek nisu priznata i zagarantovana niti osnovna kolektivna prava. Težnja vladajućih političkih elita i partija u Crnoj Gori jeste suštinski vezana za „blagu“ asimilaciju određenog dela pripadnika srpskog etničkog korpusa, a sa ciljem osiguranja nadpolovičnog učešća Crnogoraca u ukupnom broju stanovnika ove države (prema popisu iz 2003. godine – 40,6%). Istovremeno, aktuelne vlasti u Crnoj Gori pokušavaju i da ospore pravo svojim građanima na sticanje dvojnog državljanstva, a pre svega zbog straha da će veliki broj njih pokrenuti pitanje dobijanja srpskog državljanstva.

Na parlamentarnim izborima održanim 2006. godine Srpska lista (u kojoj dominira Srpska narodna stranka) osvojila je 12 poslaničkih mesta u Skupštini Republike Crne Gore (od ukupno 76). Isti broj mandata dobila je i prosrpska koalicija Socijalističke narodne partije Crne Gore, Demokratske srpske stranke i Narodne stranke Crne Gore. 

Makedonski Srbi u senci

rešavanja albanskog pitanja

Republika Makedonija se nakon osamostaljenja suočila sa problemom regulisanja statusa albanske etničke zajednice, koja je prema rezultatima popisa iz 2002. godine činila četvrtinu ukupnog stanovništva (25,17%). (23) Nakon oružanih sukoba u Makedoniji između albanskih pobunjenika i organa vlasti, na inicijativu Sjedinjenih Američkih Država i Evropske unije, u Ohridu je 13. avgusta 2001. godine potpisan Okvirni sporazum (poznatiji kao Ohridski sporazum). (24) U skladu sa navedenim dokumentom predviđeno je da visok stepen kolektivnih prava, a prema brojnim autorima i najviši na postjugoslovenskim prostorima, pripadne samo onim zajednicama koje imaju najmanje 20% udela u ukupnom stanovništvu Makedonije. (25) Istim dokumentom predviđeno je, međutim, da se u novoj preambuli Ustava Republike Makedonije navede da sve etničke zajednice, uključujući i srpsku, preuzimaju odgovornost za budućnost ove države.

Albanci su, dakle, zahvaljujući svojoj brojnosti uspeli da osiguraju status (polu)konstitutivnog naroda i samim tim da, preko institutucionalnih mehanizama za zaštitu svojih prava, obezbede privilegije u odnosu na ostale nemakedonske zajednice. Sa druge strane, Srbi, Turci, Vlasi i Romi dobili su samo mogućnost da u okviru nekoliko opština koriste maternji jezik u zvaničnoj upotrebi.

Broj Srba u Makedoniji je 19 9 1. godine iznosio 42 775, dok prema najnovijem popisu iz 2002. godine u ovoj zemlji živi svega 35 938 pripadnika ove etničke zajednice. Kao što se može uočiti, broj Srba u Makedoniji se za jedanaest godina smanjio za približno 16%. Razlozi za to se mogu pronaći u iseljavanju velikog broja zaposlenih u nekadašnjoj saveznoj administraciji, ali i u postepenoj asimilaciji Srba.

Uspostavljanje intenzivnijih odnosa između Republike Srbije i Republike Makedonije, koji su sada opterećeni neregulisanim odnosima Srpske pravoslavne crkve i Makedonske pravoslavne crkve, svakako može dovesti do poboljšanja položaja pripadnika srpske etničke zajednice u ovoj zemlji. Srbi u Makedoniji imaju nekoliko svojih škola u Kumanovu i Skoplju, ali to svakako nije dovoljno. (26) Poboljšanju statusa Srba svakako može doprineti i jačanje uticaja Demokratske partije Srba u Makedoniji, koja je, kao koalicioni partner Socijaldemokratskog saveza Makedonije, u nekoliko navrata učestvovala u vlasti.

Zaključak

Zahvaljujući raspadu nekadašnje jugoslovenske federacije i prošlodecenijskim ratnim sukobima u regiji, broj pripadnika srpskog naroda u Hrvatskoj, Sloveniji i Makedoniji smanjio se za približno 400 000. Veoma je bitno istaći i da je „nova srpska dijaspora“ u zemljama nastalim od Jugoslavije suočena sa brojnim, a neretko i egzistencijalnim problemima. To se prevashodno odnosi na položaj srpske manjine u Hrvatskoj.

Ustavni i zakonski položaj Srba u Hrvatskoj i Makedoniji jeste u potpunosti regulisan i u skladu sa svetskim standardima, ali praksa pokazuje da su oni suočeni sa postepenom asimilacijom. Status njihovih sunarodnika u Sloveniji i Crnoj Gori je, sa druge strane, pravno nedefinisan. Srbima je jedino u Republici Hrvatskoj zagarantovana zastupljenost u parlamentu, dok u Makedoniji oni, zahvaljujući svojoj brojnosti i učešću u širim koalicijama, imaju jednog poslanika u Sobranju. Slovenački ustav i izborno zakonodavstvo ne ostavljaju mogućnost da predstavnici srpske zajednice imaju svoje predstavnike u Državnom zboru. Srbija bi zato, kao matična država srpskog naroda, zajedno sa Hrvatskom i Bosnom i Hercegovinom trebalo da se angažuje u vezi sa pitanjima priznavanja srpske, hrvatske i bošnjačke manjine u ovoj zemlji i pune ustavne i zakonske zaštite njihovih prava. (27)

I u oblasti prosvete status Srba u postjugoslovenskim državama se razlikuje. U Sloveniji i Crnoj Gori pripadnicima srpskog naroda nije obezbeđeno pohađanje nastave na srpskom jeziku. Međutim, u Hrvatskoj i Makedoniji, pre svega u oblastima koje se graniče sa Republikom Srbijom, postoji nekolicina škola na srpskom jeziku. U tom smislu Srbija bi ubuduće trebalo da podstiče osnivanje škola na srpskom jeziku, kao i da učestvuje u njihovom finansiranju u skladu sa nacionalnim zakonodavstvom „novih suseda“. U toku je i procesura usvajanja novog Zakona o državljanstvu Republike Srbije, koji sadrži odredbe o tome da se svakom građaninu država nastalih od Jugoslavije, koji se oseća pripadnikom srpskog naroda, obezbedi dobijanje državljanstva ove države. Navedeno rešenje će doprineti da se u svakom slučaju poboljša status Srba u postjugoslovenskim državama i ojača njihova veza sa maticom.

Na sličnu, veoma nepovoljnu, situaciju nailazi se i u oblasti informisanja Srba na maternjem jeziku u Sloveniji, Hrvatskoj i Makedoniji. Najdrastičnija situacija je svakako u Sloveniji, gde ne postoji nijedan medij na srpskom jeziku, dok u Hrvatskoj i Makedoniji izlaze mesečni časopisi sa izrazito niskim tiražom i ograničenom distribucijom. Hrvatska radio-televizija (HRT) emituje nedeljnu jednočasovnu kolažnu emisiju posvećenu svim etničkim manjinama, dok Makedonska televizija (MTV) emituje posebnu emisiju na srpskom jeziku jednom sedmično.

Važnu ulogu u sprečavanju asimilacije Srba u novonastalim državama treba da, pored njihovih političkih partija, odigraju i nacionalni saveti i kulturnoprosvetna društva. I u tom kontekstu matična država – Srbija treba da podstiče formiranje takvih udruženja, ali i da obezbedi finasijsku potporu za njihovo delovanje. Naravno, puna zaštita prava Srba u Sloveniji, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Makedoniji biće obezbeđena jedino pod uslovom potpune normalizacije odnosa između Srbije i ovih zemalja.

REZIME

U ovom radu autor analizira ustavni i zakonski položaj pripadnika srpskog naroda u državama nastalim disolucijom nekadašnje Jugoslavije – Republici Sloveniji, Republici Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Republici Crnoj Gori i Republici Makedoniji. S tim u vezi on ukazuje i na broj Srba u postjugoslovenskim državama, komparirajući pri tom podatke sa popisa stanovništva Jugoslavije iz 1991. godine i popisâ koji su obavljeni tokom proteklih nekoliko godina u novonastalim državama (2001–2003). Takođe, posebna pažnja u ovoj analizi posvećena je „stanju na terenu“, odnosno stvarnom položaju Srba u navedenim državama.

Pripadnici srpskog naroda nastanjeni u državama nastalim od Jugoslavije suočeni su sa nepriznavanjem statusa manjine (Republika Slovenija i Republika Crna Gora), kao i sa postepenom integracijom i asimilacijom (Republika Hrvatska i Republika Makedonija). Položaj Srba u Bosni i Hercegovini se, kako ističe autor, umnogome razlikuje od statusa njihovih sunarodnika u drugim postjugoslovenskim državama zahvaljujući načelu konstitutivnosti, odnosno, punoj jednakopravnosti ovog naroda sa Bošnjacima i Hrvatima.

Ključne reči: bivša Jugoslavija, Srbi, etnička manjina, konstitutivni narod, integracija, asimilacija, Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Makedonija.

Fusnote:

* Dr Dragan Đukanović, Institut za međunarodnu politiku i privredu, Beograd.

1. „Prebivalstvo po narodni pripadnosti – Popis 2002: Republika Slovenija“ , Statistični urad Republike Slovenije, Internet, 15/04/06, http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati_slovenija_prebivalstvo.htm.

2. Ustav Republike Slovenije, član 5, Uradni list Republike Slovenije , št. 33/ 19 91.

3. Prema pojedinim navodima radi se o 18 350 ljudi. Videti: Mirjana Milosavljević, „Između Roma i homoseksualaca“, NIN , broj 2935, Beograd, 29. mart 2007, str. 17.

4. „Rezultati popisa stanovništva u Republici Hrvatskoj 2002. godine“, Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, Internet, 05/07/03, http://www.dzs.hr/StatInfo/OPCE.html.

5. Siniša Tatalović, „Etnički odnosi i nesigurnost u postjugoslovenkim državama“, u: Amela Sejmenović, Milan Podunavac i Srđan Dvornik (urs), Vladavina prava, sigurnost u regiji i ljudska prava , Fondacija Heinrich Böll, Sarajevo, 2004, str. 29. Videti i : Siniša Tatalović, Manjinski narodi i manjine, IP „Prosvjeta“, SKD „Prosvjeta“, Zagreb, 1997, str. 97–110.

6. Ustav Republike Hrvatske, Narodne novine, br. 56/90, 135/97, 8/98 – pročišćeni tekst, 113/2000. i 124/2000 – pročišeni tekst.

7. Videti: Robert M. Hajden, Skice za podeljenu kuću: ustavna logika jugoslovenskog sukoba, Samizdat B92, Beograd, 2003, str. 65 – 70.

8. Objavljen u: Narodne novine , br. 65/91, 27/92, 34/92. – pročišćen tekst, 51/ 20 00. i 105/ 20 00. – pročišćen tekst.

9. Dragan Đukanović, Institucionalni modeli i demokratizacija postjugoslovenskih država , Institut za međunarodnu politiku i privredu, Beograd, 2007, str. 143.

10. Ustavni zakon o pravima nacionalnih manjina, Narodne novine, br. 155/2002.

11. Sporazum između Republike Hrvatske i Srbije i Crne Gore o zaštiti prava hrvatske manjine u Srbiji i Crnoj Gori i srpske i crnogorske manjine u Republici Hrvatskoj, Beograd, 15. novembar 2004.

12. Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini , Republički zavod za statistiku Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1991.

13. Central Intelligence Agency – The World Factbook , Internet, 20/05/07, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html.

14. Mirjana Milosavljević, „Između Roma i homoseksualaca“, NIN , op . cit ., str. 18.

15. Ustav Bosne i Hercegovine, preambula, alineja 10, član 1, stav 2, u: Opšti okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini , Aneks 4, Dejton, 21. novembar 1995.

16. Videti više u: Dragan Đukanović, „Bosna i Hercegovina: izmene entitetskih ustava“, Međunarodna politika , br. 1106, Beograd, april – jun 2002, str. 16 – 18.

17. Videti: „Izvještaj o stanju ljudskih prava u Bosni i Hercegovini (januar – decembar 2005)“, Helsinški komitet za ljudska prava u Bosni i Hercegovini, Sarajevo, 2006.

18. „FBiH: 70 sela bez struje“, Tanjug, Beograd, 15. jul 2007, 13:13.

19. „Konačni rezultati popisa stanovništva“, Republički zavod za statistiku Republike Crne Gore, Podgorica, 2003.

20. Zakon o manjinskim pravima i slobodama, Podgorica, 10. maj 2006.

21. Nacrt Ustava Republike Crne Gore, Internet, 15/04/07,

22. www.cgo.cg.yu/demokratija/dokumenti/ Nacrt %20 Ustava %20 Republike %20 Crne %20 Gore .doc .

23. Aleksandar Raković, „Srpska autonomija u Crnoj Gori“, referat prezentovan na skupu „Srpski narod u Crnoj Gori – afirmacija nacionalnog pitanja i odbrana ljudskih prava“, Podgorica, 22. avgust 2004, objavljen na Internet stranici Srpske narodne stranke – http://www.sns.cg.yu/24082004 .html.

24. Popis na naslednestvo, doma?instvata i stanovite na Republika Makedonija – 2002. godina – definitivni podatoci , Državen zavod za statistika na Republika Makedonija , Skopje, 2005, str. 34.

25. “Framework Agreement”, Ohrid, August 13, 2001, Internet, 15/02/06,

26. http :// www . president . gov . mk / eng / dogovor . html .

27. Florian Bieber, „Institucionaliziranje etničnosti: postignuća i neuspjesi nakon ratova u Bosni i Hercegovini, na Kosovu i u Makedoniji“, Forum Bosnae (specijalno izdanje), broj 25/04, Sarajevo, 2004, str. 101.

28. Mirjana Milosavljević, „Između Roma i homoseksualaca“, NIN , op . cit . , str. 1 9 .

29. Videti: Ustav Republike Srbije, član 13. – Zaštita državljana i Srba u inostranstvu, Službeni glasnik Republike Srbije , broj 98, 10. novembar 2006.

 

 

 

 

 
 
Copyright by NSPM