Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATA

Srbija i Crna Gora

 

 

Branimir Marković

NIČIJA ZEMLjA

Poslednjih meseci vrlo je živa polemika između prvaka „prosrpskog“ bloka u Crnoj Gori i njihovih „nezavisnih ideologa“ u koju se povremeno uključuju i predstavnici srbijanske i crnogorske vlasti zaduženi za sasvim druge oblasti (ministar za evropske integracije i predsednici Skupština Srbije i Crne Gore npr.) i crnogorske partijsko-režimske „devojke za sve“ Miodrag Vuković i Blagota Mitrić o pravu „određenih kategorija“ stanovništva Crne Gore na srpsko državljanstvo

Dva su pitanja skrivena u magli ovih uglavnom politikantskih nadmudrivanja i nadgornjavanja: a) pitanje ustavnog definisanja države Crne Gore, tj. da li će ona biti nacionalna država i kog naroda (kao ogromna većina uključujući i sve stabilne države Evrope, SAD i sl.), građanska država (ma šta to značilo pošto sličnih uporedivih primera u svetu, nakon propalog pokušaja u bratskoj Srbiji – nema) ili država više naroda (poput „stabilnih“ Libana, Bosne i Hercegovine, postsadamovskog Bušovog Iraka, Makedonije, države Kosovo u pokušaju i sl.). i b) pitanje dvojnog državljanstva

- Pitanje ustavnog definisanja države Crne Gore

Crnogorski režim bez ikakve diskusije „ulaže veto“ na prvu i treću opciju i proglašava građansku državu za (uz podrazumevajuće ne-objašnjavanje) jedinu naprednu opciju. Neke „prosrpke“stranke (SNS i SL) uz stidljivo sufliranje nekih bošnjačkih i albanskih sanjaju o trećoj, ali kao realisti, slično hrvatskoj braći, hvataju se i statusa nacionalne manjine čija je matica država Srbija. Jedna činjenica malo kome u domaćoj stručnoj i nestručnoj javnosti upada u oči: NIJEDNA politička stranka ili grupacija, NIJEDAN intelektualac ili naučna institucija ne zalažu se da Crna Gora bude država matičnog crnogorskog naroda poput većine zemalja (uključujući sve razvijene i stabilne) sveta, ne ulazeći u „etnogenezu“ Crnogoraca tj. da li su „vrsta“ Srba, autohtoni narod, Crveni Hrvati ili posrbljeni Albanci. Kako to da su pioniri borbe za samostalnost Crne Gore Liberali, SDP i (personalno) Grupa za promjene usvojili istu „ideološku matricu“ veličanja „napredog i sveprisutnog“(gde?) koncepta građanske države i prećutkivanja bez argumenata koncepta (crnogorske) nacionalne države. Osim ako je podrazumevajući argument njihov „etimološki“ pristup da je nacionalna država samim svojim imenom leglo nacionalizma poput npr. trka nacionalne klase u automobilizmu ili dobitnika nacionalnih penzija.

U modernim državama odavno je završen proces izjednačavanja nacionalnosti i državljanstva, npr. Nemac koji to i nije po poreklu postao je Nemac po nacionalnosti prihvatanjem nemačkog državljanstva. Nemački reprezantativci u fudbalu Podolski i Borovski nisu Poljaci već Nemci (poljskog porekla), slično kao što je Zinedin Zidan Francuz a ne Arapin i sl. Kod nas je još uvek sasvim drugačije, pa je velika politička „nekorektnost em nepodobnost“ proglasiti srpskog pandana Zidanu Alberta Nađa za Srbina (mađarskog porekla). Državljanstvo=nacionalnost dakle ne mora da ima veze sa etničkim poreklom, čak nema mnogo ni sa procesom samodefinisanja nacije (ili njene etnogeneze). Momenat koji se kod nas uglavnom zanemaruje je imovinsko pravni tj. da je pravo na državljanstvo proisteklo iz koncepta privatnog vlasništva koji je u temelju evropske (i svih iz nje nastalih) civilizacije. Neki nama nažalost bliži i poznatiji sistemi (Otomanska imperija, komunistički sistem, „tranzicija“) nisu prevashodno zasnovani na vlasništvu već na privremenom uživanju (državne, javne ili sultanove) imovine od strane lojalnih podanika (aga, begova, direktora, predsednika Upravnih Odbora) koje traje dok traje lojalnost, pa smo u poznavanju „problematike“ privatne svojine otprilike na nivou Bukvara. Naime kao što smo (ili bar većina) nasledili od naših očeva, dedova, rođaka njive, stanove, kuće i sl. bez naše lične zasluge, tako nasleđujemo i korišćenje puteva, mostova, rečnih tokova, intsalacija, podzida, kanala za navodnjavanje...i ostalih tekovina koje su nekad divlju zemlju pretvorili u uređenu, koje nisu u ličnom privatnom vlasništvu već su zajedničko dobro koje su napravili naši preci. S obzirom da su preci Srba izgradili Srbiju, preci današnjih Crnogoraca Crnu Goru, preci Nemaca Nemačku i sl. normalno je da njihovi naslednici Srbi, Crnogorci (ma šta „etnogenetički“ bili), Nemci i sl. imaju pravo na uživanje ovih tekovina (i neku vrstu tapije na njih) u matičnoj zemlji isto kao što imaju na sopstveno nasleđeno privatno vlasništvo i kada žive ili su rođeni u dijaspori. To pravo im garantuju ustavno definisan koncept nacionalne države i konzistentan zakon o državljanstvu. Pravo na ravnopravan tretman nije uskraćeno ni ljudima (poput pomenutih čuvenih fudbalera) koji nisu etnički istog porekla kao domicilno stanovništvo, ako nakon zakonom propisanog broja godina zatraže državljanstvo te zemlje (prava) i prihvate obaveze (poznavanje jezika, kulture i sl.)., prema tome nikakva nacionalna, pravna ili imovinska diskriminacija u nacionalnim državama ne postoji.

Sasvim je drugačija situacija sa konceptom (utopijom) građanske države, kao što se pokušava u Crnoj Gori. „Postoje dvije mogućnosti za sticanje crnogorskog državljanstva - da strani državljanin 10 godina provede u Crnoj Gori, ili da pet godina provede u braku sa državljankom ove države“, objašnjava crnogorski ministar Jusuf Kalamperović. Brojna crnogorska dijaspora dakle nema nikakve zakonske mogućnosti privilegovanog prijema u knjigu državljana matične zemlje (koju su izgradili njihovi očevi ili dedovi) sem u slučaju da se trajno dosele (iz Kalifornije, Kanade,Srbije, Argentine, Dalmacije...) ali bi i tada morali da čekaju 10 godina kao pripadnici bilo koje druge nacije na svetu (Tunguz, Čečen, Paštun...)... ako izuzmemo mogućnost ženidbe/udadbe (koja je na raspolaganju i Čečenima..). Doduše, uoči referenduma najavljivani predlog Zakona o državljanstvu predviđao je i privilegovani prijem za crnogorskog iseljenika i članove njegove porodice do trećeg stepena srodstva u pravoj liniji (kao i supružnika crnogorskog državljanstva, lica bez državljanstva i stranca čiji je prijem u crnogorsko državljanstvo od nacionalnog interesa ), međutim javna diskusija o ovom zakonu naglo je nakon referenduma zamrla, možda zato što ovo rešenje nije saglasno sa idejom (utopijom?) građanske države.

S druge strane novopridošli useljenici nemaju nikakv formalni uslov (poznavanje jezika i kulture npr.) osim prebivališnog (često i imovinskog) kojim bi dokazali da prihvataju zemlju u koju su se doselili. Hipotetički posmatrano za deset godina svi Rusi, Irci, Amerikanci, Arapi, „famozni“ Albanci (koje uoči izbora pominju „prosrpski“ politički prvaci a katastar ih ne evidentira) i sl. koji su kupili placeve i kuće na primorju ovih godina imaće pravo na državljanstvo Crne Gore bez ikakvih dodatnih obaveza, dok će Crnogorcima iz dijaspore ovo elementarno ljudsko (i imovinsko) pravo ne samo biti uskraćeno već će zbog uobičajeno većih nameta za strane državljane (što oni jesu) biti „stimulisani“ da prodaju i ono što su nasledili. Kakve su to upravljačke i intelektualne elite koje doslednim merama umanjuju sopstveni nacionalni korpus i ugrožavaju imovinska prava sopstvenih sunarodnika?

Nacije po „dijasporičnosti“ slične Crnogorcima ponašaju se sasvim drugačije ma koliko Blagota Mitrić tvrdio suprotno („Državljanstvo je državno-pravni odnos, a nacionalnost je duhovni odnos i nije dovoljan sam za sebe da bi se moglo dobiti državljanstvo države za čiji se nacionalni korpus opredjeljuje pojedini građanin“). Hrvatska je omogućila svim Hrvatima izvan Hrvatske da dobiju državljanstvo te države bez rezidencijalnog uslova , slično je i u Grčkoj i Albaniji, koje imaju i posebne nacionalne programe stimulisanja trajnog povratka u otadžbinu. Slična rešenja su i u Irskoj. I Bugarsk a sa znatno (procentualno) manjom dijasporom omogući la je svim Bugarima koji žive izvan matične države da dobiju njeno državljanstvo , što bi trebalo da bude slučaj i kod nas u Srbiji ako bi se postojeći Zakon o državljanstvu minimalno korigovao kako bi bio u duhu ustavnog definisanja države. Hrvatima iz dijaspore omoguć eno je čak i pravo glasa na izborima u Hrvatskoj.

Nasuprot ovakvim rešenjima, stav crnogorske vlasti je da će Crna Gora "... kao mala država čuvati ekskluzivitet svog državljanstva", kako je saopšteno i z kabineta Miodraga Krivokapića, predsednika parlamenta. Nejasno je samo za koga je predviđen „ekskluzivitet“ i sa kojim malim državama Krivokapić poredi Crnu Goru. Neki vid „ekskluziviteta“ postoji npr. u Saudijskoj Arabiji u kojoj pravo na državljanstvo imaju samo plemenici plemena Sauda. Ostali stanovnici (mnogobrojni Indusi, ostali Arapi i sl.) ne mogu da postanu državljani ma koliko dugo tamo živeli, radili i sticali imovinu. S obzirom da čak ni Krivokapićevi saplemenici Cuce iz dijaspore nemaju „ekskluzivno“ pravo na državljanstvo, dok bi gorepomenuti Indusi i (ostali) Arapi, ukoliko bi se sutra preselili iz Saudijske Arabije u Crnu Goru, za deset godina bez problema i bez znanja jezika (maternjeg, crnogorskog, srpskog – nepotrebno precrtati) dobili crnogorsko državljanstvo, jasno je da nije „prekopiran“ovaj model., pa ne bi bilo loše da Krivokapić „prosvetli“ javnost na koji model se ugleda. „Ostale male države“ Evrope su nacionalne (mnoge od njih povremeno i ksenofobične) a ako misli na mikrodržave tipa Andore, San Marina ili Monaka tek tu bi se upleo - u „specijalne veze“ sa Srbijom na primer. A možda misli na Vatikan.

Zašto bi država Srbija trebala da se „bakće“ takvim „unutrašnjim pitanjem Crne Gore“ kao što je ustavni karakter države i pravo na državljanstvo? Pa jednostavno zato što većina crnogorske dijaspore živi u Srbiji i njima kao državljanima Srbije (i deklarisanim Srbima) ugrožena su ljudska i imovinska prava. Ne misli se prvenstveno na ljude rođene u Crnoj Gori, crnogorskim državljanima koji su se doselili i žive u Srbiji (famoznih 280 000 koji nisu mogli da učestvuju na crnogorskom referendumu), jer je njima Srbija omogućila svoje državljanstvo, a pogotovo ne na uski privilegovanih sloj „visokih režimskih dužnosnika“ (udbaša, oficira, zaposlenih u SIP-u, studentskih funkcionera i ostalih političara, partijskih direktora, režimskih ideologa, doušnika, izbacivača, plaćenih ubica i režimskih mafijaša i sl.) popularno nazvanih „Terazijski Crnogorci“ već na sve poštene ljude poreklom iz Crne Gore koji su se trbuhom za kruhom ili zbog profesionalnog usavršavanja na univerzitetima doselili u Srbiju i izabrali da tu ostanu (većina još pre 200 godina – srez Užička Crna Gora, Valjevski srez i sl.). Država Srbija prvo treba da vodi računa o svojim državljanima i pripadnicima matične (srpske) nacije, a naravno i o svojoj dijaspori.

Pitanje dvojnog državljanstva

Predlog zakona o državljanstvu upućen je crnogorskom parlamentu pre referenduma, ali još nije stigao na dnevni red njegovih zasedanja. U njemu se dvojno državljanstvo tretira kao izuzetak. U važećem zakonu piše da građanin može imati samo crnogorsko državljanstvo, a ukoliko uzme državljanstvo druge države automatski se ispisuje iz crnogorskog.

"U principu male države, sa malim brojem stanovnika, čuvaju svoje državljanstvo i ne pristaju olako na dvojno državljanstvo. Mislim da će se i Crna Gora opredijeliti za čuvanje svog državljanstva i da neće biti tako široke ruke “...nadovezuje se na Krivokapićeve fantomske male države i Jusuf Kalamperović, ministar unutrašnjih poslova. Kako se može čuvati svoje državljanstvo, a ne pristati na dvojno (u tom slučaju gubi se pravo na jedno od ta dva, npr. na crnogorsko), i koja je logika da Crna Gora s brojnom dijasporom a “s a malim brojem stanovnika ,.... neće biti tako široke ruke “ u davanju državljanstva, verovatno se „podrazumeva“ samo ljudima mentalnog sklopa ministra narodne milicije. Ostatku čovečanstva (npr. Miš i Đurković u, političk om savetnik u predsednika SNS :“ Umesto da se kao svaka mala zemlja grčevito bori za svakog svog čoveka i da makar i petu generaciju iseljenika tretira kao svoje potencijalne građane, režim je ... odlučio da ih obriše i time dugoročno ošteti zemlju “) ove izjave zvaničnika zemlje koja je vekovima emigraciono područje zvučale bi u najmanju ruku apsurdno, tek vlast u Crnoj Gori odlučno je protiv dvojnog državljanstva.

Institucija dvojnog državljanstva je u praksi proveren način rešavanja konflikta najčešće nastalih nakon promena granica, kada znatniji delovi nekog naroda ostaju da žive van matične države. Da ne spominjemo brojne primere u svetu, u „našem“ regionu sporazumi o dvojnom državljanstvu postoje gotovo između svih novonastalih država dojučerašnjih protivnica u ratovima i omogućavaju ljudima državljanstvo i države u kojoj su rođeni (a u kojoj su uglavnom ugroženi ili su iz nje makar privremeno bili proterani) i države svog naroda. Rešen je, dakle, problem između zemalja i naroda koje su u mnogo ozbiljnijem sukobu nego što su Srbija i Crna Gora ikada bile. Pa izgleda prirodno da neki krugovi i intelektualci u Srbiji (SRS, NS, Čedomir Antić...) i Crnoj Gori (SNS i Srpska lista) smatraju da i odnose između Srbije i Crne Gore treba rešiti na identičan način po šemi – deo Srba je nakon osamostaljenja Crne Gore ostao da živi van matične države Srbije pa im treba omogućiti, slično zemljacima iz Bosne i Hrvatske i državljanstvo Srbije. Bila bi to divna ideja kada bi situacija u Crnoj Gori imala bilo kakve sličnosti sa položajem Srba u Hrvatskoj ili Bosni i Hercegovini, koji su već vekovima jasno poseban i nacionalni i konfesionalni i kulturni entitet u odnosu na „ostalo“ stanovništvo. Međutim, kojom mađijom proglasiti npr. dva rođena brata iz Crne Gore, jednog koji smatra da je Srbin i drugog koji smatra da je Crnogorac (a da Crnogorci nisu Srbi) za pripadnika dva različita entiteta.? Po čemu je matična zemlja Crnogoraca (čak i kad se osećaju Srbima) Srbija, kad je „srpstvo“ svih crnogorskih dinastija i srpski karakter država u prošlosti nesporno? Čini se da ćemo u potrazi za analogijama morati da se uputimo na druge strane – možda do Irske (Severne i Republike) ili Austrije i Nemačke (Grčke i Kipra) ili do Hrvatske, ali ne zbog tamošnjih Srba već zbog odnosa Dalmatinaca i ostalih Hrvata.

Argumenti koje „prosrpske“ stranke potežu u prilog ovom inače nužnom i opravdanom rešenju, osim što su upućene na pogrešnu adresu, takve su prirode da kompromituju samu ideju. Naime definisani su kao maltene ekskluzivna privilegija za određenu grupu – Srbe (ili Crnogorce koji se smatraju i deklarišu kao Srbi) rođene ili sa prebivalištem u Crnoj Gori, pa se čak barata i ciframa (33% stanovništva Crne Gore plus 280 000 stanovnika Srbije državljana Crne Gore), pa se još traži i posebna izmena srbijanskog zakona kojim bi se izrekom kolektivno samo njima dodelilo državljanstvo Srbije. Zašto „prosrpske“ stranke u Crnoj Gori tako gromoglasno u medijima prozivaju Srbiju kad kucaju na otvorena vrata jer je ustavnim definisanjem Srbije kao države srpskog naroda omogućeno svim Srbima na svetu (pa tako i Crnogorcima koji se osećaju Srbima) pravo na državljanstvo? Ili još supstancijalnije pitanje – šta sa ostalim kategorijama stanovništva obe republike koje bi po pravdi trebalo da uživaju tekovine u obe države?

Ko zastupa ljude poreklom iz Crne Gore, državljane Srbije rođene u Srbiji, koje je država Crna Gora koja bi trebalo (po analogiji sa Austrijom) da im bude matična brutalno odbacila. Zar ne bi Srbija čiji su državljani pre trebala da brani njihova ugrožena ljudska i imovinska prava, kad je već institucionalno obezbedila prava za sve Srbe iz dijaspore? Ne bi da licitiram sa ciframa kao što rade ideolozi „prosrpskih“ stranaka, ali podsećam da je u vreme Miloševića kad je trebalo podržati ideju dva oka u glavi iz istog kruga „profesionalnih srba“ baratano sa 3-4 miliona stanovnika Srbije koji su doseljeni iz Crne Gore za proteklih dvestotinjak godina. A o načinima na koje se državljanima Srbije „legalno“ uskraćuje i oduzima nasleđena imovina u crnogorskim katastrima mogla bi knjiga da se napiše.

Narodna stranka koja bar nije legla na režimsku rudu Đukanovićevog režima da su Srbi i Crnogorci dva naroda ima solomonsko rešenje – da Srbija prizna pravo na državljanstvo svim stanovnicima Crne Gore, što jeste u skladu sa tezom iz naslova ovog članka i zaista reflektuje činjenično stanje da Crna Gora nije država Crnogoraca. Međutim umesto što (zajedno sa ostalim „prosrpskim“ strankama) pripremaju teren zajedno sa Đukanovića režimom (ne ulazim u to da li svesno ili kao špijunskim žargonom rečeno „korisne budale“) da rezervnu otadžbinu Crnogoraca pretvore u jedinu i definitivno „oslobode“ Crnu Goru za Milov kartel, krupni kapital, tajkune i ostale perače novca, možda bi bilo pametnije, patriotskije i „prosrpskije“ da se zajedno sa Liberalima i Grupom za promjene bore da Crna Gora postane država Crnogoraca, tj. normalna evropska država. To bi trebao da bude i interes Srbije, makar iz „sebičnih“ razloga – nasleđene imovine mnogih (da ne licitiramo da li 15,20 ili 30 %) državljana Srbije-Srba.

 

 

 

 
 
Copyright by NSPM