Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

PRIKAZI

Prikaz knjige: H. Arčer, Dž. Feris, H. Hervig i T.Travers - SVETSKA ISTORIJA RATOVANJA, Aleksandria Press, Beograd 2006.

   

 

Saša Gajić

Prikaz knjige Svetska istorija ratovanja

Prikaz knjige: H. Arčer, Dž. Feris, H. Hervig i T. Travers, Svetska istorija ratovanja, Aleksandrija pres, Beograd 2006.

Kada su se Arčer, Feris, Hervig i Travers, četiri profesora istorije sa Univerziteta u Kalgariju, poduhvatili posla da zajedničkim silama naprave udžbenik za uvodni kurs iz vojne istorije koji će studentima pružiti osnovna saznanja o ratu, njegovoj suštini i korenima, dajući pritom osnovne smernice njegove istorijske evolucije sve do procena o prirodi budućih ratova, pred njima je stajao ogroman zadatak. Trebalo je u jednu knjigu (pa makar ona bila obima približno 700 stranica) sažeti i rastumačiti nastanak i razvoj jednog od najsloženijih društvenih fenomena uopšte, i to na takav način da on bude pristupačan čitaocima bez većih predznanja iz ove oblasti. Veličina građe, njena selekcija i obrada predstavljali su zasigurno i metodološki problem, pored toga što je reč o četiri autora različitog stila i temperamenta. Da su prosto podelili posao između sebe po hronološkom principu, ne držeći se zajedničke perspektive na posebne aspekte evolucije ratovanja, knjiga bi se pretvorila u masivan zbornik. Da je svako od autora dao sebi slobodu da prikaže čak ne sve ono što zna već ono što smatra za bitno, zajednička knjiga pretvorila bi se u zbrku različitih istorijskih podataka o ratovanju i njihovim bezbrojnim tumačenjima koja bi “ugušila” čitaoce.

S obzirom na to da je Svetska istorija ratovanja od izdavanja do danas širom sveta dobila brojne pohvale koje govore o tome da je reč o referentnom izvoru za uvid u nastanak i razvoj ratovanja, upotrebu različitog oružja i korišćenje različitih strateških doktrina, može se slobodno reći da je ovo delo premašilo i početne namere, ali i očekivanja njenih tvoraca, stičući iz godine u godinu reputaciju nezaobilaznog istorijskog štiva. Pored uvida u povratne uticaje ratovodstva na društvenu istoriju tokom više hiljada godina, ova knjiga fenomen ratovanja, i pored fokusiranja na njegove pojedine aspekte, posmatra u svom totalitetu, i vremenski i prostorno, odgovarajući na zahteve da se u vreme pojačanih globalnih interakcija u rasvetljavanju društvenih pojava one najkrupnije pokušavaju sagledati celovito, u svom jedinstvu, a ne samo mehaničkim nabrajanjem i prepričavanjem dostupnih istorijskih izvora. To je jedan od glavnih razloga zašto ova knjiga predstavlja uzor za modernu istoriografsku sintezu i njene razne discipline. Naravno, ona ima i dosta drugih kvaliteta. Osim razumljive prevage analize evropskog iskustva ratovanja od antike do modernih vremena, Svetska istorija ratovanja predstavlja jedan od prvih pokušaja da se svedočanstva drugih kultura (kineske, indijske, staroegipatske, islamske) i evolucija ratovanja u njima tumače ako ne ravnopravno sa evropskim iskustvima, onda bar sa dovoljno pažnje u odnosu na evropsko ratovanje, što je predstavljalo osnov za vrlo plodotvornu komparaciju.

Sama knjiga je podeljena u više istorijskih perioda, od kojih je svaki od koautora uzeo po nekoliko onih u kojima se najbolje snalazi, deleći tako istoriju ratovanja u četiri približno jednake celine. Drevne imperije; Rat i društvo na antičkom zapadu; Migracije i invazije; Evropski vitezovi i uspon islama; U vreme baruta i jedara; Apsolutizam i rat; Revolucionarni rat; Počeci industrijskog ratovanja; Zapad osvaja svet – naslovi su nekih od poglavlja koji nam pokazuju hronološke razdele koje su tvorci knjige detektovali kao ključne etape u istorijskoj evoluciji ratovanja. Međutim, da bi se u ovim razdelima usredsredili na, po njihovom mišljenju, najvažnije činioce ratovanja koje vredi pratiti u hiljadugodišnjem kontinuitetu, sva četiri autora su se pridržavala osvetljavanja samo pet bitnih aspekata: odnosa društva prema ideji ratovanja; ukupnog iskustva, tj. učešća društva u ratu; uticaja tehnološkog razvoja na rat; prirode organizacije vojske i vojnikovog subjektivnog doživljaja rata. Pored toga, svako poglavlje ima i posebnu analizu studije slučaja (case study) tj. opisa jedne reprezentativne bitke perioda obrađenog u tom delu knjige, a koja služi kao ilustracija važnosti gorepomenutih aspekata na koje su autori stavili akcent prilikom pisanja ove obimne studije. Na kraju svakog poglavlja je i dragocena bibliografija najnovijih knjiga koje se tiču dotičnog istorijskog perioda, a koja predstavlja solidno polazište kako za istraživače, tako i za sve one koje žele da prodube svoja saznanja iz istorije ratovanja i strategije.

Trend da se istorijski fenomeni obrađuju ne samo putem prepričavanja suvoparnih izvora već da se osvetljavaju pomoću emocija, i to u u svetlu socioloških i filozofskih saznanja, a koji je veoma prisutan u modernoj američkoj istoriografiji (npr. kod Hensona), očigledno je veoma uticao na autore ove studije. Premda ne potpuna istorija ratova i militarizma koja detaljno i hronološki prikazuje sve značajnije bitke u istoriji, kao npr. Tomčeva dela koja su predstavljala klasično štivo iz ove oblasti koja su služila kao udžbenici mnogim generacijama polaznika vojnih akademija, Svetska istorija ratovanja je istovremeno i dobro polazište za poimanje istorijskog razvoja rata i društva, tj. njihovog uzajamnog odnosa, tim pre što je pokušano da se dâ gotovo podjednak akcenat i na zapadna i na nezapadna društva.

Multikulturalni pristup temi, ipak, ne sme da nas zavara. Ovo je tipična zapadna knjiga o poimanju rata, bez obzira na to što za svoj objekt ima i druge kulture u istorijskoj perspektivi. Način odabira pojedinih aspekata fenomena koji se obrađuje, naglasak na tehnologiju i organizaciju, potenciranje kvantitativnih merila, primat objektivnog nad subjektivnim, ideološki individualizam u poimanju položaja vojnika u drevnim i modernim armijama, problemi na koje se traže odgovori, a naročito zaključci koje autori izvlače iz prohujalih ratnih događanja kao reprezentativnih primera koji potvrđuju ispravnost njihovih pogleda na svet ratovanja, pa i akademski, gotovo neprikriveni militarizam, sve to ukazuje na zapadnu, skoro imperijalnu svest tvoraca knjige. Oni se neskriveno ne samo dive aspektima ratovanja pomoću kojih je Zapad, nakon industrijske revolucije, “pokorio svet”, već ih smatraju trajno dominantnim, naglašavajući njihov uticaj kako na budućnost ratovanja, tako i na budućnost (post)modernog društva.

Bez ovog uviđanja, čitaocu mogu čudno izgledati delovi knjige koji očigledno potenciraju ono što moderni zapadnjak smatra za prioritet posmatrajući drevne ratne operacije, često nasuprot “klasičnim” školskim očekivanjima opisa velikih bitaka u kojima je prevagnuo ili strateški genije glavnokomandujućeg, ili subjektivni faktor ljudskog materijala od kojeg su bile sačinjene armije. Drugačije rečeno, autore Svetske istorije ratovanja ratne kampanje i pet glavnih aspekata zanimaju ponajviše iz perspektive modernog “totalnog rata”, dok ostale pojave u ratu tretiraju periferno i anegdotski dajući im drugorazrednu ulogu. Ovakav ugao gledanja modernih američkih istoričara time je našem čitaocu još dragoceniji jer mu, pored obilja predstavljene građe, daje uvid u savremeni način mišljenja i ključne aspekte koji u obzir uzimaju visokoobrazovani umovi jedine preostale supersile, koja je taj renome ponajviše i stekla zahvaljujući vojnom delovanju.

Šta je, dakle, ono što u moru kampanja i pojedinačnih bitaka autore knjige prvenstveno interesuje? Ne, recimo, genijalnost Hanibalove “strategije okruženja” kod Kane, već više organizacija prelaska Alpa radi postizanja strateškog iznenađenja, te logistika koju je koristio; ne riskantnost Aleksandrovog prodora konjicom u centar Darijevih “besmrtnika” na Gaugameli, već pre njegova geostrateška svest “mišljenja o kontinentima” kada je cerniranjem i zauzećem mediteranskih primorskih gradova pretvorio ovo more u Mare Nostrum , dobijajući tako široko komunikacijsko zaleđe za pripremanje i izvođenje odlučne bitke. Više je, tako, naglasak dat na pripremu i izvođenje Kserksovog pohoda preko Helesponta ili grčku strategiju njegovog komunikacijskog odsecanja pomorskom prevlašću grčkih polisa, koji su ga nakon bitke kod Salamine naterali na povlačenje, nego na same bitke kod Termopila i Plateje.

I kod izbora studije slučaja uzete su ne one bitke u kojima su između tehnološki i organizaciono ravnopravnih suparnika presudili elementi strategije pomoću maštovitosti, korišćenja trenutka ili vremenskih ili geografskih datosti, već bitke koje jasno demonstriraju tehnološku i organizacijsku nadmoć, a u kojima glavnokomandujući, školskim korišćenjem svojih potencijala, postiže pobedu. Tako se npr. biraju istorijski potpuno drugorazredni primeri Velizarove bitke za Rim ili bitke kod Buste Galorum, gde je presudila civilizacijska superiornost Vizantije nad varvarima. Vobanova tehnika opsedanja tvrđava sistemom koncentričnih rovova ili evolucija upotrebe artiljerije na otvorenom polju piscima knjige je beskrajno zanimljivija od nekih inspirativnijih bitaka novog veka. Ako se i biraju slučajevi bitaka tehnološki ravnopravnih strana, to je da se ukaže na propuste u organizaciji jedne ili spretnosti prilagođavanja organizacije druge strane konkretnoj situaciji. Slučajevi bitke kod Kadeša, kao paradigmatične bitke u kojoj je nakon iznenadnog susreta vojski presudila sposobnost brzine pregrupisavanja radi defanzive i kasnijeg kontraudara, ili npr. pomorska bitka Engleza protiv španske “Velike armade” gde je organizacija prilagođena većoj pokretljivosti engleske flote postala presudna nakon što Španci, nakon varke, nisu uspeli da se pregrupišu, spadaju upravo u tu vrstu izabranih primera.

Pored toga, autore sa velikim ushićenjem zanimaju ukupni društveni potencijali za vođenje rata, poimanje rata u samom tom društvu, kao i spremnost žitelja dotičnog društva na žrtvu i odricanje. Kada kažu da je Rim pobedio Kartaginu zato što je mogao da preživi više katastrofa poput Kane a Kartagina nijedan poraz tih razmera, onda se tu radi o dubokom promišljanju, koje daleko prevazilazi inače široko među istoričarima rasprostranjenu sklonost ka dosetkama koje pruža “naknadna pamet”. Njih pre svega zanima odnos strukture društva, apsorpcija nove tehnologije u vojne strukture i njeno efikasno organizovanje. Neskriveno je divljenje autora prema Džingis-kanovim Mongolima koji su kombinovali plemensko-klanovsku poslušnost i novi sistem organizovanja vojske sa visokom pokretljivošću nomada a malim potrebama intendanture, sve to uz sjajnu upotrebu, za ono vreme visoke, kineske tehnologije, čime je stvorena gotovo savršena ratna mašina kojoj su se uspešno suprotstavili tek zameci modernih “barutnih” vojski Zapada. Na prvim modernim armijama Zapada koje su iskoristile industrijsku revoluciju da naprave i tehnološki i organizacioni jaz, kojima nezapadne vojske (ako se nisu, poput Turka i Japanaca, i same pozapadnjačile i modernizovale) nisu posle 1850. mogle da se odupru, četiri američka istoričara inače stavljaju težište cele istorije ratovanja.

Knjiga ima, usled namernog potenciranja navedenih aspekata (čime je svesno odbačena dalja kompleksnost rata kao istorijske pojave), i izvesnih manjkavosti, poput već pomenutog guranja subjektivnog faktora i vojnog morala u drugi plan. Tako autori, mada na dosta mesta, kao npr. kod Napoleonove armije ili islamskih nomada, napominju da se njihovi uspesi ne mogu objasniti samo novim organizacionim ili tehnološkim dostignućima, jer ih nije puno ni bilo, već samo ideološkom, odnosno verskom fanatizacijom regrutnog potencijala koji su davali tim armijama novi karakter, otvaraju celu jednu novu perspektivu gledanja na fenomen rata, ali ne idu dalje u izvođenju zaključaka. Slično tome, oni, iz nepoznatih razloga, ne izvlače krajnje zaključke koji proističu i nameću se iz samih njihovih premisa od kojih vrvi cela knjiga. Recimo, ako pođu od socioekonomskih korena samog rata, a tokom cele knjige povlače vezu modernizacije i militarizacije društva, koja se kroz istoriju kumulativno kreće u smeru totalnog rata, tj. pregnuća celokupnih društvenih potencijala u ratne avanture u trenucima kada je to neizbežno, problematično je da se u prognozama prirode budućih ratova prema pojačanom uticaju vojske na civilnu administraciju postavljaju uzdržano, iako jasno navode da je ovaj trend nepobitan i u samim SAD od 1945. godine naovamo. Takođe završne glave knjige, koje se bave savremenim “trećim svetskim ratovima” očigledno su šture i jednostrane, potencirajući visoku tehnološku nadmoć zapadnog društva nad “trećim svetom”, gde se sukobi posmatraju kao egzotični, ponovo prenebregavaju ideološke i moralne pokretače tamošnjih vojnih formacija, koje kombinuju sve strateške pristupe iz istorije, od onih iz kamenog do onih iz atomskog doba. Najveći interes je, nimalo čudno, pokazan za analize borbe tehnološki superiornih armija protiv gerilskih ustanaka.

Svetska istorija ratovanja, sa svim svojim vrlinama i ponekim manama, predstavlja dragocenu knjigu u našim bibliotekama jer, ne zaboravimo, na najcelovitiji i najaktuelniji način (što zbog toga što evoluciju ratovanja dovodi do današnjih dana, a što zbog plastičnosti načina zapadnog mišljenja o ratu kod samih autora) od svih novijih prevoda na srpski jezik najozbiljnije tretira ratnu tematiku. Utoliko pre i sami izdavači zaslužuju dodatne pohvale.

 

 

 

 
 
Copyright by NSPM