Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATE

PRIKAZ KNJIGE: John J. Mearsheimer – The Tragedy of Great Power Politics, W. W. Norton & Company, New York, 2003

   

 

Saša Gajić

Prikaz knjige: John J. Mearsheimer – The Tragedy of Great Power Politics, W. W. Norton & Company, New York, 2003

Ime Džona Maršajmera, čikaškog profesora međunarodnih odnosa na Kennedy School of Government, i u našoj i u svetskoj široj javnosti postalo je poznato tek nakon medijske halabuke koja se podigla oko ključnog ovogodišnjeg spoljnopolitičkog teksta, onog kojeg su potpisali Maršajmer i Stefen Volt, a koji se bavi “negativnim uticajem izraelskog lobija na spoljnu politiku SAD” (Isreal Lobby and US Foreign Policy, London Review of Books, march 2006).

Ova “zakasnela” medijska popularnost izazvana kontroverznim tekstom sasvim je neopravdana. Džon Maršajmer je jedan od ponajboljih savremenih stručnjaka za međunarodne odnose i geopolitiku na zapadnoj hemisferi, tvrdokorni predstavnik realističke škole međunarodnih odnosa, od II Svetskog rata inače dominantne u spoljoj politici SAD, koja je od svog “oca osnivača” Hansa Morgentaua pa naovamo dala čitavu plejadu kompetentnih stručnjaka, od Kenana, preko Kisindžera do Keneta Volca. Kao kontrateža vilsonijanskom krstaškom idealizmu, realistička škola predstavlja nužnu realpolitičku korekturu američke vizure međunarodnih odnosa naslanjajući se na klasičnu evropsku političku tradiciju Makijavelija i Hobsa, te shodno tome dajući primat moći i geopolitici nad idealima i ideologijama.

Treća knjiga profesora Maršajmera, The Tragedy of Great Power Politics (nakon debitantske Conventional Deterrence (1983) i Li dell Hart and the Weight of History (1988 )), ustoličava ga na mestu vodećeg teoretičara neorealističke škole, odnosno njene grane zvane ofanzivni realizam. Ofanzivni realizam je, za razliku od klasične morgentauovske realističke teorije, strukturalna teorija koja objašnjava uzroke konflikta i “žudnji za moći” u savremenom svetu ne uz pomoć pesimističkog viđenja “iskvarene ljudske prirode”, već nasleđem anarhičnosti strukture međunarodnog sistema. Ono po čemu se “ofanzivna realistička škola” razlikuje od “defanzivnog realizma” Keneta Volca, koji pak tvdi da u istorijski spontano formiranom međunarodnom sistemu politički subjekti (u prvom redu države) teže povećanju moći samo zbog nesigurnosti da mogu opstati u njenom nedostatku, a sve zato jer ih istorijsko nasleđe tera da se takmiče da je dodatno stiču, je, po Maršajmeru, to što se države nikad ne zadovoljavaju sa onoliko moći koliko im je potrebno da bi se osetile bezbedne, već uvek teže ka sigurnosti koju nosi hegemonija. Hegemon predominantnost svoje moći uvek vidi kao željeno dobro, nikad samo kao nužno zlo kojom se samo obezbeđuje opstanak. U ovakvom svetu nije moguće održati status quo moći, naprotiv, po Maršajmeru, sve velike sile koje su se u nekom trenutku dokopale željene prednosti u odnosu na rivala potrudile su se da daljim agresivnim ponašanjem tu moć još više povećaju.

Svojim “surovim” realpolitičkim rezonom kalkulacije moći i spoljnopolitičke bezobzirosti dostojne učenika Makijavelija, realisti svakako ne mogu da dopru do srca ogromne većine Amerikanaca koji su, bilo oni konzervativni bilo liberalni, zaneti moralističkim stavovima i idealima prosvetiteljstva otelotvorenim u progresu i “američkom snu”. Pa ipak, pobornici ove škole mišljenja predstavljaju glavne kreatore većine strateških odluka koje su omogućile Sjedinjenim Državama delimičnu imperijalnu hegemoniju bez premca u dosadašnjoj svetskoj istoriji, upravo odbacujući u praksi “demokratske teorije mira” (po kojima se demokratske države nikada međusobno ne sukobljavaju), trudeći se da potencijalne takmace nadmaše na svim poljima, bez obzira na njihov ideološki predzak, i trajno zadrže u podređenom podložaju spram američke vojne, političke i ekonomske moći.

Početkom devedesetih godina, kada je po okončanju Hladnog rata izgedalo da se nad svet natkriljuje nova era mira, progresa i svojevrsnog “kraja istorije”, demokratski optimizam kao da se spremao da, zajedno sa hladnoratoskim arsenalom, u zabačena skladišta pobednika u ratu ideologija odbaci i realističku teoriju kao zastarelu i prevaziđenu. Događaji nakon 11. septembra, obnova moći Rusije i jačanje Kine, a pogotovo zahlađivanje odnosa između evroatlanskih saveznika čiji se interesi uzrokovani logikom moći rapidno udaljavaju, uzdrmali su do daljnjeg ove idilične iluzije. Tako je surova realnost savremenih odnosa u svetu podarila realističkoj školi njen drugi život.

U knjizi The Tragedy of Great Power Politics, Maršajmer razvija svoju teoriju ofanzivnog realizma dajući nam detaljan presek borbi između veliki sila u modernom dobu, sa naročitim naglaskom na tri ključna perioda kada je poremećeni balans moći doveo do postepenog svrstavanja svih velikih sila u dva suprotstavljena tabora što je kulminiralo u najvećim ratovima modernog doba – Napoleonovim ratovima i dva Svetska rata. Logika grabljenja moći i posledični disbalans snaga, u Maršajmerovoj viziji, ne samo da nisu prevaziđeni demokratizacijom i evolucijom međunarodnog poretka, nego danas, u razvijenijim tehnološkim okolnostima, važe još jače nego ikad pre. On zato ne veruje u “neprestalni, večiti mir” demokratskih, ekonomski razvijenih i privredno povezanih država, već u “nastavak kruga nasilja u XXI veku”. Štaviše, on ovakve ružičaste, utopističke stavove smatra opasnim iluzijama koje ključne donosioce odluka mogu odvesti do ozbiljnog zastranjenja, dok sa druge strane, ne preuveličava značaje niti realističke, niti neke druge strukturalističke teorije – već ih smatra samo za korisna sredstva za dijagnozu stvarnih međunarodnih odnosa, koja samo donekle mogu da posluže u anticipaciji budućnosti. A ta budućnost koja se nazire kroz prizmu ofanzivnog realizma pokazuje nevesele perspektive za dugotrajni mir na evroazijskom kontintetu, naročito na Bliskom Istoku i severoistočnoj Aziji. Ne samo da će se bezbednosno takmičenje SAD i Kine, ali u nešto manjoj meri i obnovljene Rusije, intenzivirati bez obzira na načine angažovanja njihovih glavnih aktera u spoljnoj politici, već će se postepeno izgraditi novi sistem balansa snaga u skladu sa gvozdenom logikom moći koju oličava realpolitika a teorijski definiše realistička škola nauke o međunarodnim odnosima.

Glavni kvalitet realističke škole, koji joj je i omogućio ključno mesto u istoriji američke spoljne politike od II Svetskog rata naovamo, Maršajmer vidi u njenom insistiranju na vođenju “ogoljene politike” lišene zabluda i iluzija koje su, po njemu, posebno narasle za vreme vladavine Klintonove administracije. Među ovim zabludama Mijaršajmer izdvaja kao najkakterističnije i najpogubnije, sledeće: da se ekonomski napredne i demokratske države međusobno ne sukobljavaju i ne ratuju; i da su stepen izgrađenosti međunarodnih institucija i narasli uticaj međunarodnih organizacija dovoljni da se, umesto suprotstavljenosti i ratova, države usmere put partnerske kooperacije. Ofanzivni realizam, naprotiv, ne samo da tvrdi da su (čak i samo pretežno) suverene države glavni i nezamenjivi subjekti međunarodnih odnosa dok svi drugi subjekti imaju drugorazrednu ulogu, već da će tako u budućnosti i ostati.

The Tragedy of Great Power Politics teži da da odgovore na šest ključnih pitanja: 1) Zašto velike sile teže moći? 2) Koliku oni moć žele? 3) Šta je moć? 4) Koje su glavne strategije sticanja moći? 5) Koja su sredstva kojima države usled ugroženosti od porasta tuđe moći pribegavaju da bi od sebe otkolonile opasnost? Prvih šest glava ove knjige, nakon uvodne glave, bave se odgovorima na svako od ovih pitanja, dok se preostala poglavlja tiču istorijskih primera koji potkretpljuju odgovore date u skladu sa osnovnim postulatima ofanzivnog realizma.

Prema Maršajmeru, anarhična struktura međunarodnog sistema kao deo stečenog, istorijskoj nasleđa, primorava sve države da se obezbede tako što će se ponašati agresivno u svom nastojanju da uvećaju svoju moć, uzrokovana je sledećim razlozima: 1) nepostojanjem naddržavnog autoriteta koji je u stanju da štiti jedne države od drugih 2) činjenicom da države još uvek raspolažu sa sopstvenim vojnim moćima 3) činjenicom da države nikada ne mogu da budu sigurne u stvarne namere drugih država prema njima, i pored proklamovanih visokih principa međunarodnog prava. Ova tri razloga, uz objektivni cilj bezbednosti – opstanak države i racionalnost država kao aktera međunarodnih odnosa koja se očitava u tome da gledaju svoje interese, a ne potčinjavaju se tuđim interesima na svoju štetu, objašnjava zašto je “žudnja za moći” neizbežna. Sva agresivna ponašanja država, ne samo da su racionalna i “proračunata” kalkulacijom moći odnosa rizika, troškova i dobiti, već se, istorijski gledano, “isplate” u više od 60% poznatih istorijskih slučajeva . Maršajmer kroz zadnja dva veka istorije međunarodnih odnosa pokazuje primere ovih racionalnih kalkulacija koje su prethodile agresijama, ili pak pokazuje na pogrešne proračune i oklevanja da se iskoristi najpovoljniji trenutak da se uveća moć. Pri tome ofanzivni realizam posebno ukazuje na činjenicu da su odbrambeni kapaciteti država uvek veći od napadačkih, pogotovo zato jer sve ugrožene države pokazuju tendenciju da se udružuju sa drugim državama koje takođe uočavaju opasnost od potencijalne hegemonije te stvaraju odbrambene saveze kojim, kao protivtežu agresiji, kumuliraju moć koju poseduju. Primera radi, Maršajmer smatra da je napovoljnija situacija u odnosu snaga po Vilhemovu Nemačku bila ona 1905. godine koja je pružala izglednu šansu da se kroz rat ostvari željena evropska hegemonija (jer je Rusija bila poražena u ratu sa Japanom, a Francuska i Britanija još uvek nedovoljno bliske), dok su šanse da se ovaj “bezbednosni cilj” ostvari 1914. bile male, a ulaskom SAD u rat protiv Nemačke i sasvim nemoguće.

Čak i kada velike sile steknu nadmoć nad svojim rivalima, neizbežno je da će one i tada težiti da tu svoju nadmoć dalje povećaju, i to iz dva razloga: nije moguće objektivno utvrditi kolika razlika u moći obezbeđuje punu sigurnost, i drugo, kako će se postignuta moć distribuirati u budućnosti. Suština “bezbednosne dileme” kamen je temeljac na kome stoji zdanje strukturalnog realizma i glavni argument u njegov prilog.

Cilj uvećanja moći za Mijaršajemera predstavlja ograničena hegemonija, odnosno regionalna hegemonija, dok su ideološki ciljevi i kooperacija između velikih regionalnih hegemona od drugorazrednog značaja. Maršajmer smatra da je nemoguće da neki od sadašnjih regionalnih hegemona zaista i trajno postane globalni hegemon, već da je realna jedino težnja da se, ako neka država postane hegemon u dva ili više regiona, njena postojeća moć usmeri ka održavanju globalne ravnoteže moći i spreči kako uticaj drugih sila na prostorima kojima kao hegemon dominira, tako i nastanak novih sila koje će poremetiti uspostavljeni balans moći.

Definišući moć u skladu sa doktrinama realističke škole (latentna moć: socijalno-ekonomska moć zasnovana na teritorijama, prirodnim bogatstvima i stanovništvu; i direktna: vojna moć koja se meri kvalitetom i kvantitetom vojske i oružja, te organizacionom strukturom) Maršajmerova knjiga definiše osovne tipove strategija koje primenjuju velike sile u nameri da maksimiziraju svoj udeo u svetskoj moći. To su: 1) rat 2) ucena tj. diplomatski pritici 3) strategija “namami i krvari” (bait and bleed) sa podvrstom u vidu “ puštanja krvi“ (bloodletting) tj. navođenja drugih takmaca na uzajamno iscrpljivanje sopstvenih resursa 4) balansiranje, odnosno udruživanje moći sa drugim državama da bi se pariralo takmacu i 5) ”svaljivanje odgovornosti na druge” (buck passing) tj. lukavo preusmeravanje agresije na drugu “žrtvu”. Od strategija koje slabije države upotrebljavaju da bi od sebe odagnale ambicije nadmoćnih suparnika najprisutnije su još dve dodatne strategije: 6) udovoljavanje, tj. ispunjavanje zahteva takmaca putem promene sopstvenog ponašanja da bi se otklonili razlozi za demonstraciju moći i 6) priključivanje (bandwagoning), odnosno prelazak na stranu agresivne sile čija je moć u porastu da bi se izbegao sukob sa neumitno poraznim posledicama. Istorijski primeri šest velikih sila (Japana, Nemačke, Velike Britanije, SSSR-a, SAD i Italije) u poslednja dva veka služe kao ilustracija pojedinih od ovih strategija, a promena u međusobnim relacijama moći kao glavni razlog za strateške zaokrete koje su ove države preduzimale.

Ukupan utisak ove Maršajmerove knjige, uprkos svim manjkavostima, je povoljan. Jednostranost i jednodimenzionalnost njegove teoretske postavke koji favorizuje ne samo moć, već prvenstveno tvrde oblike moći (hard power), ima donekle opravdanja kao protivteža spram drugih jednostranih teorija koje preuveličavaju kooperaciju i evoluciju međunarodne zajednice potpuno prećutkujući njen i dalje u velikoj meri prisutan realpolitički karakter. Njegovom prenaglašavanju državne realpolitike u velikoj meri izmiču svi suptilni mehanizmi savremene međunarodne zajednice, naročito subjektivne motivacije njenih aktera, a sve zarad jedne, u dobroj meri stare, rišeljeovsko-meternihovske koncepcije međunarodnih odnosa, koja ne odustaje od ogoljenog vojničkog pogleda na geostratešku stvarnost savremenog sveta, sve u cilju da bi ga potvrdila kao i dalje prisutan i validan. U ovom segmentu u kome Maršajmer suvereno dominira, njegova misao je britka, argumenti jaki, a zaključci jasni i nesumnjivi. Za drugi deo ove stvarnosti koji izmiče njegovom i teorijskom, ali i mentalnom sklopu, pozvaniji su drugi savremeni autori.

 

 

 
 
Copyright by NSPM