Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
Debate:
Kosovo i Metohija
Srbija i Crna Gora
Srbija i NATO
Srbija među ustavima
Crkva i politika
Kuda ide Srbija?
Svet nakon 11. septembra
Istina i pomirenje na ex-YU prostoru
   
  Komentari:
Politički život
Kolumne Đ. Vukadinovića i S. Antonića
Kulturna politika
Ekonomska politika
Polemike
BiH - deset godina posle Dejtona
Savremeni svet
   
  Pregledi:
Prenosimo
Prikazi
Hronika
Ankete
   
 

DEBATE

Kosovo i Metohija

   

 

Goran Nikolić

DOSELJAVANJA IZ ALBANIJE NA KOSOVO I METOHIJU NAKON DRUGOG SVETSKOG RATA

U srpskoj javnosti je široko rasprostranjeno mišljenje da je jedan od bitnih činilaca koji su uticali na naglo povećanje broja Albanaca na Kosovu i Metohiji nakon Drugog svetskog rata bilo njihovo doseljavanje iz Albanije. Naseljavanje je po zagovornicima ove teze započelo još u toku Drugog svetskog rata i nastavilo se nakon njegovog završetka. Na Kosovu i Metohiji se tako našao veći broj Albanaca, gradjana susedne Albanije. Pedesetih i početkom šezdesetih godina prošlog veka se govorilo o „40.000 emigranata iz Albanije koji su prešli u Jugoslaviju u periodu sukoba sa Informbiroom (1948-1956)“ (1). Padom Aleksandra Rankovića sa vlasti ova teza je, gotovo, pala u zaborav da bi se ponovo pojavila sa rasplamsavanjem srpsko-albanskog sukoba sredinom 80-tih godina prošlog veka. Tada je počelo da se govori o „postojanju oko 260.000 albanskih državljana koji su se od 1941. godine naselili na Kosovu“ (2) Nekoliko godina kasnije pominjala se brojka od 300.000 naseljenih Albanaca (3), da bi se tokom letnjih i jesenjih meseci 1988. godine, u vreme tzv. „dogadjanja naroda“, došlo do brojke od 350.000 doseljenika (4).

Podaci o doseljenicima

Zvanična jugoslovenska statistika nam u ovom slučaju nije od velike koristi. Jedino se na osnovu popisa stanovništva iz 1948. godine može videti da je te godine na Kosovu živelo 4.800 osoba rodjenih u inostranstvu, a na područiju cele federativne Narodne Republike Jugoslavije 7.800 stanovnika rodjenih u Albaniji. Podataka o vremenu doseljavanja, kao i drugim karakteristikama doseljenika, nažalost, nema (5).

Državni organi Srbije i Jugoslavije su nekoliko puta pokušali da ustanove tačan broj doseljenih. Prvi put je to učinjeno 1946., a zatim 1986, 1987 i 1988 godine. Pokušaj odredjivanja broja doseljenika iz Albanije 1946. godine je obavljen od strane lokalnih aktivista Komunističke partije i njenih satelitskih organizacija, uz dosta proizvoljnosti i površnosti, dok su preostala tri pokušaja radjena na osnovu podataka policijskih organa (6).

U izveštaju republičkog SUP-a Srbije iz 1986. godine se kaže: „na teritoriji SR Srbije se trenutno nalazi 559 Albanaca sa priznatim statusom izbeglice; 254 njihove maloletne dece i 453 rodjenih u mešovitim brakovima. Pored toga 1.300 bivših emigranata iz Albanije primilo je jugoslovensko državljanstvo“ (7). Prema ovom dokumentu doseljavanje iz Albanije je bilo najveće posle rezolucije Informbiroa 1948. godine. „Tada je granicu prešlo više od 5.000 Albanaca. Većina njih se nije zadržala u Jugoslaviji“ (8). Sličan je i izveštaj vlade SR Srbije od 10.12. 1987. godine. Prema njemu: „U Srbiji trenutno boravi 710 albanskih izbeglica od čega 704 na Kosovu. Status izbeglica priznat je broju od 294 Albanaca sa 145 maloletne dece i 263 deteta iznad 18 godina starosti. Iz mešovitih brakova rodjena su 404 deteta koja imaju jugoslovensko državljanstvo” (9). Izveštaj posebne komisije Savezne policije od 28.12. 1988. godine je još iscrpniji. U njemu se kaže da je: “Od 1948. godine do danas iz Albanije u Jugoslaviju prešlo 7.137 izbeglica. Najviše izbeglica je stiglo u periodu izmedju 1952. i 1956. godine i to na teritoriju Makedonije 2.284, u Crnu Goru 1.305, u Srbiju 28 i na Kosovo 3.520 izbeglica. …Za vreme Drugog svetskog rata u Jugoslaviju se doselilo 3.064 lica koja su rodjena u Albaniji, što predstavlja podatak do koga se došlo uvidom u knjige državljana, a koji do sada nije bio poznat. Utvrdjeno je takodje da se 501 osoba, rodjena u Jugoslaviji, a pre Drugog svetskog rata iseljena ili prebegla u Albaniju – godine 1941. vratila u Jugoslaviju i trajno nastanila na jugoslovenskoj državnoj teritoriji. Prema propisima stare Jugoslavije ova lica izgubila su status jugoslovenskih državljana, a nakon rata tretirani su kao stranci….sve to zajedno čini 11.242 lica za koje postoje poimenični spiskovi. Pored ovog broja procenjuje se da je na teritoriju Jugoslavije nakon 1941. došlo još oko 4.000 lica rodjenih u Jugoslaviji, koja su se prethodnih godina iselila u Albaniju. Po završetku rata ova lica nisu tretirani kao stranci, iako je njihov status praktično rešavan sve do 1965. godine. Za polovinu od ukupnog broja postoje pojedinačni spiskovi, a do ukupne cifre došlo se na osnovu procene i drugih evidencija. Na osnovu svih navedenih podataka utvrdjeno je: od 1941. godine do danas, iz Albanije je u Jugoslaviju došlo oko 15.000 lica. U Jugoslaviji od tog broja sada boravi 12.000 došljaka iz Albanije. Status izbeglice trenutno uživa 478 albanskih državljana i 300 članova njihovih porodica: ukupno 778 izbeglica iz NSR Albanije“ (10).

Interesantna je činjenica da ovaj izveštaj ni jednom nije osporen u jugoslovenskoj javnosti, osim što je poznati jugoslovenski demograf Ruža Petrović na sednici jednog odbora Skupštine Srbije (17.01.1989. godine) izjavila da: „…iako tačne brojke ne mogu da se setim, tvrdim da ih je (izbeglica iz Albanije - prim.G.N.) samo u periodu izmedju 1971. i 1981. godine bilo daleko više od 15.000 lica” (11). Izvor podataka na kojima se temelji ova tvrdnja ostao je, medjutim, do danas nepoznat tako da ju je teško uzeti u razmatranje.

Ako se sve ovo ima u vidu, postavlja se pitanje kako se došlo do dvadesetak puta većih cifara i kako se formirao ovaj, slobodno možemo reći, savremeni politički mit?

Nepostojanje elite

Početak Drugog svetskog rata je zatekao albansku nacionalnu manjinu na Kosovu i Metohiji bez kulturne, obrazovne, činovničke i vojne elite. Intelektualaca, činovnika i oficira iz redova kosovsko-metohijskih Albanaca bilo je vrlo malo. Glavni razlog tome je ležao u zaostalosti i nepostojanju školstva na albanskom jeziku u Kraljevini Jugoslaviji. Nastava na albanskom jeziku se obavljala samo u pojedinim verskim školama islamske veroispovesti. Sve ostale školske aktivnosti na Kosovu i Metohiji odvijale su se na srpsko-hrvatskom jeziku. Ovo je dolazilo odatle što je Kraljevina Jugoslavija školstvo smatrala jednim od stubova svoje državotvorne politike. Obrazovanje na srpsko-hrvatskom jeziku je, prema vidjenju vlasti, trebalo da ubrza integraciju Albanaca u jugoslovensko društvo i tako umanji mogućnost stranog mešanja i eventualnog otcepljenja ovog dela državne teritorije. Vlasti su se zato žestoko opirale osnivanju škola na albanskom jeziku. Albanci su smatrani stranim, nepouzdanim i prevratničkim elementom . Uvodjenje nastave na albanskom jeziku značilo bi, prema shvatanju tadašnjih jugoslovenskih vladajućih krugova, formiranje intiligencije koja bi ubrzala nacionalno konstituisanje i stala na čelo nacionalne borbe, odnosno separatističkog pokreta jugoslovenskih Albanaca. Taj strah vlasti je umnogome bio opravdan. Čak i verske, tzv. “turske škole”bile su pretvorene u središta ilegalnog nacionalnog obrazovanja i antidržavne delatnosti sa secesionističkim ciljevima. Velika medresa Kralja Aleksandra u Skoplju, u kojoj se izvodila nastava na albanskom jeziku, postala je vremenom centar prevratničke, nacionalističke, pa čak i komunističke delatnosti. Pored ovoga, malobrojni intelektualci i studenti sa Kosova i Metohije koristili su i legalne forme organizovanja.

“U legalnim omladinskim klubovima i sportskim organizacijama delovale su ilegalne organizacije, kao što je Agimi (zora) i Drita (svjetlost), koje su širile knjige što su potajno dopremane iz Albanije” (12).

Tridesetih godina na beogradskom Univerzitetu je medju studentima albanske nacionalnosti osnovana ilegalna organizacija “Besa”. Njen cilj je bio otcepljenje Kosova, Metohije i drugih krajeva Jugoslavije nastanjenih Albancima i priključenje tzv. Velikoj Albaniji. Ova organizacija je bila povezana sa italijanskom obaveštajnom službom i finansirana od nje. Početkom Drugog svetskog rata i posle stvaranja tzv.Velike Albanije, iz njenih redova je regrutovan veći broj službenika fašističkog aparata.

Uvodjenju opšteg obrazovanja na Kosovu i Metohiji žestoko se opiralo i tradicionalno albansko društvo. Ne toliko što je izvodjeno na srpskohrvatskom jeziku, već što su porodice time gubile radnu snagu i što su u školu morali da šalju i žensku decu. Tome su se suprotstavljali i ostali muslimani na Kosovu i Metohiji (Turci, Gorani, Romi itd.), ali i hrišćani starosedeoci (Albanci-katolici, Hrvati i Srbi). U pralamentarnom životu Kraljevine Jugoslavije ostao je zabeležen slučaj iz 1936. godine, kada je grupa poslanika, inače Albanaca sa Kosova i Metohije, tražila od vlasti da se ženska deca ne primoravaju na školovanje kako se ne bi mešala sa muškarcima (13).

Sa druge strane postojala je potreba vlasti da Kosovo i Metohija modernizuje, privredno podigne, izgradi moderan administrativan aparat i stvori obrazovanu elitu. Ti napori su naročito pojačani tridesetih godina kada se išlo na to da se postojeća školska mreža što više proširi. U Vardarsku banovinu, koja je obuhvatala i veći ceo današnjeg Kosova i Metohije, ulagana su tih godina velika novčana sredstva.

Uvoz elite

Okupacijom Jugoslavije (1941. godine) i komadanjem Kosova i Metohije počelo je i favorizovanje Albanaca. Ono je vršeno pre svega u italijanskoj zoni priključenoj “Velikoj Albaniji”, ali takodje i od strane Nemaca. Okupatori su krenuli u formiranje činovničkog aparata, policije, vojske, sudstva, kulturnih i obrazovnih institucija. Međutim, domaćih kadrova, iz redova Albanaca, bilo je malo. Problem je rešavan tako, što se išlo na ubrzano školovanje novih kadrova i “uvoz” iz Albanije. Na Kosovo i Metohiju tada dolaze brojni emigranti koji dobijaju položaje i započinju karijere u novouspostavljenom aparatu vlasti. Delom su to bili gradjani Albanije, a delom Albanci – gradjani Jugoslavije koji su zemlju napustili pre izbijanja rata. “ Veliki broj Albanaca sa Kosova i Metohije emigrirao je 20-tih i 30-tih godina iz Jugoslavije u Albaniju . Najveći broj ovih emigranata upisao se u osnovne i srednje škole u Tirani, Korči, Skadru, Djirokastru, Elbasanu, Valoni i drugim mestima. Povezani sa uticajnim familijama, a mnogi i uz stipendiju kralja Ahmeta Zogua, značajan broj ovih emigranata dobio je po završetku školovanja odredjene funkcije u prosveti i državnoj administraciji” (14). Početkom Drugog svetskog rata oni, u većini, dolaze na Kosovo i Metohiju, a deo njih, spremnih na saradnju, ostaje na položajima i nakon uspostavljanja komunističkog režima menjajući pri tome samo predznak svoje legitimacije.

I gotovo celokupna albanska komunistička elita stigla je 1941. godine na Kosovo i Metohiju iz Albanije. Odmah nakon okupacije stižu pripadnici tzv. “Đakovičke prosvetne grupe” (Fadilj Hodža, Ismet Šaćiri, Dževded Hamza, Džavid Nimani, Emin Duraku i dr.) koji su se sve do sredine 80-tih godina prošlog veka nalazili na rukovodećim položajima ne samo Kosova i Metohije, već i Srbije i Jugoslavije. Kako su od ranije bili pripadnici komunističkog pokreta, oni odmah po dolasku preuzimaju rukovodeće funkcije u pokretu otpora. Sledeće, 1942. godine, njima se priključuje još jedna grupa sa Veli Devom i Imerom Puljom, takodje kasnijim dugogodišnjim visokim komunističkim funkcionerima, na čelu. Svi oni su napustili Jugoslaviju pre Drugog svetskog rata i školovali se u Albaniji kao stipendisti albanske vlade gubeći pri tome jugoslovensko državljanstvo (15).

Najveći broj emigranata iz Albanije nakon Drugog svetskog rata činilo je obrazovano stanovništvo. Oni su na Kosovo i Metohiju dolazili pojedinačno i grupno, organizovano i neorganizovano. Najveća grupa je stigla 1946. godine. Nju je sačinjavalo oko 160 prosvetnih radnika, koji su, stigavši kao pomoć albanske vlade, trebali da budu jezgro albanskog školstva na Kosovu i Metohiji. Medjutim, znatan broj njih se nije dugo zadržao u prosveti. Zbog hroničnog nedostatka kadrova oni zauzimaju rukovodeće funkcije u obrazovanju, kulturi i državnoj administraciji (16). Značajan broj emigranata iz Albanije na uticajnim mestima nije mogao da ostane nezapažen. To je bila osnova da se kod Srba i Crnogoraca, najpre medju pripadnicima establišmenta i intelektualcima, a potom i kod “običnog sveta, stvori utisak o sveprisutnosti i mnogobrojnosti emigranata iz Albanije. Taj utisak je u sredini sklonoj mitskom mišljenju, a u atmosferi nacionalne frustriranosti (Srba i Crnogoraca) morao dobiti karakter mita.

Albanski mit o “drugoj kolonizaciji” Kosova i Metohije

Upore do sa srpskim mitom o doseljavanju iz Albanije nastao je, egzistirao i delom bio odgovor na njega albanski mit o „drugoj kolonizaciji Kosova i Metohije“. Ona je navodno izvršena nakon Drugog svetskog rata tako što je u južnu srpsku pokrajnu pristigao veliki broj Srba i Crnogoraca kako iz obližnjih tako i iz udaljenih područija Srbije i Crne Gore. Oni dolaze kao kadrovi dovodeći sa sobom i svoje porodice. „Zapošljavaju se uglavnom u društvenim, administrativnim i kulturnim institucijama kao što su banke, uprave, trgovina, usluge, razni zavodi, opštinske službe, domovi kulture i zdravlja“ (17). Na Kosovu i Metohiji je, prema zastupnicima ove teze, najveći deo njih i doškolovan, što je indirektno trebalo da pokaže da oni ovde i nisu dovedeni zbog svoje stručnosti već zbog potiskivanja Albanaca. Jedan od najvatrenijih zastupnika ove teze o tome kaže: „Od školske spreme uglavnom su posedovali osnovne i srednje škole, dok je veliki broj njih stekao potrebne kvalifikacije za rad preko tzv. večernjih škola i tečajeva“ (18). Autor(i) ove teze ne navode koliki je bio obim ove „kolonizacije“ već se samo konstatuje da je broj doseljenih „bio veliki“.

U stvarnosti je medjutim teško naći argumente koji bi potvrdili ovu tezu. Najveći broj Srba i Crnogoraca koji su nakon Drugog svetskog rata zauzeli mesta u policiji, državnoj upravi, kulturnim i obrazovnim institucijama, privredi i zdravstvu bio je poreklom sa Kosova i Metohije. Komunistički pokret otpora bio je u ogromnoj većini sastavljen od Srba i Crnogoraca pa su oni najviše i učestvovali u vlasti prvih posleratnih godina (19). Vladajući režim je nastojao da potvrdi ravnopravnost Albanaca u „novoj Jugoslaviji“ ali kako je albanskih kadrova bilo malo bilo je neophodno, barem za prvo vreme, angažovati kadrove iz redova drugih nacionalnosti.

Argumenti za neosnovanost ove teze mogu se naći i u statistici. Ako se uporede jugoslovenski popisi stanovništva iz 1931. i 1948. godine, uzimajući pri tom u obzir demografska kretanja do kojih je u tom periodu došlo (iseljavanja, doseljavanja, ratni gubici, radjanja, umiranja itd.) jasno je da je teza o “drugoj kolonizaciji” Kosova i Metohije nakon Drugog svetskog rata bez osnova (20). Broj “kadrovika” koji su u južnu srpsku pokrajnu pristigli iz drugih krajeva zemlje nije bio veći od nekoliko stotina. Medju njima nije bilo samo Srba i Crnogoraca, već i Hrvata, Makedonaca, Slovenaca i drugih.

Imajući sve to u vidu može se reći da je ovo samo jedan u nizu mitova kojima ovo podneblje obiluje. On je izrastao iz utiska, nastalog prvih posleratnih godina, da je sa povratkom dela, u toku rata proteranih, kolonista (od 60.000 koji su naseljeni u medjuratnom periodu vratilo se njih oko 37.000 (21)) došlo i dosta Srba i Crnogoraca iz drugih krajeva zemlje. Mnogi kolonisti se nisu vraćali u rodno mesto već su zbog stručnosti ili kao “vojnici revolucije” rasporedjivani tamo gde je nalagala potreba i interes komunističkog režima. To je samo još više pojačavalo utisak da se tu zapravo radi o “dugoj kolonizaciji” Kosova i Metohije, a utisci su često važniji nego činjenice.

***

Pomenuta srpska “priča” je u zapadnoj literaturi o Kosovu i Metohiji bila korišćena za rasklimavanje, neutralizaciju pa i kompromitaciju srpske argumentacije dok je albanska (“priča”), po pravilu, prećutkivana ili opravdavana (22). Autori ove provinijencije se nisu previše trudili da prikriju svoju pristrasnost i dali su značajan doprinos opravdavanju politike “medjunarodnog faktora” na balkanskim prostorima. Pogledaju li se izvori na koje se poziva jasno se vidi da problem te literature nije u nepoznavanju činjenica i zabludama već u kontekstu iz koga su ta štiva (iz)nicala i njihovim piscima kao nosiocima specifičnih društvenih uloga u svome okruženju.

Fusnote:

1. Živančević, Predrag, Emigranti, Eksportpres, Beograd, 1989, str. 71

2. TV Novosti, Beograd, 12.12. 1985, članak: Peticija 2.016

3. Politika, Beograd, 15.05. 1988, str. 8

4. Politika, Beograd, 04.10. 1988, str. 5

5. Konačni rezultati popisa stanovništva od 15. marta 1948. godine; knjiga IX, Stanovništvo po narodnosti, Federativna Narodna Republika Jugoslavija, Savezni zavod za statistiku.

6. Živančević, Predrag, Emigranti, Eksportpres, Beograd, 1989, str. 40

7. Isto str.43

8. Isto str.44

9. Isto str.46

10. Isto str. 48

11. Politika, Beograd, 18.01.1989. str. 5

12. Banac, Ivo, Nacionalno pitanje u Jugoslaviji, Globus, Zagreb, str. 281

13. U toku čitavog medjuratnog perioda veći broj albanskih političara je učestvovao u parlamentarnom životu Jugoslavije i tako, na strani vlasti ili opozicje, po prvi put u svojoj istoriji učio azbuku moderne demokratije.

14. Živančević, Predrag, Emigranti, Eksportpres, Beograd, 1989, str. 47

15. Isto

16. Pomenućemo samo neke: Na univerzitetu u Prištini mesto profesora su dobili Idriz Ajeti i Ali Hadri, inače obojica sa neregulisanim pitanjem državljanstva. Na čelo pokrajnskog Zavoda za obrazovanje je došao Dževadin Topudžiu, predsednik Prosvetnog saveta Kosova i Metohije postao je Ismet Dehirija, dok je u Savet pokrajne ušao Tahi Juhija-sve emigranti iz Albanije

17. Islami, Hivzi, Kosovo-Srbija-Jugoslavija, KRT, Ljubljana, 1989, str. 52.

18. Isto

19. Sami komunistički izvori nakon Drugog svetskog rata svedoče o broju Albanaca angažovanih u partizanskim odredima na Kosovu i Metohiji tokom Drugog svetskog rata: „Medjutim i pored svih mera i aktivnosti, pravilnih i duboko marksističkih, Partija nije uspela da šire prodre u Šiptarske mase, da ich privuče na svoje pozicije i da ih politički aktivira i uvede u borbu, već su one do kraja, u velikoj masi, bile pod uticajem aga i begova i drugih režimskih, petokolonaških slugeranja“; Prema: Ustanak naroda Jugoslavije, knjiga druga, str. 214.

20. Kočović Bogoljub, Etnički i demografski razvoj u Jugoslaviji od 1921. do 1991. godine, Sveska II, Paris, 1998, str.271, 320-321 i 362.

21. Božić Branislav, Vavić Milovan, Surova vremena na Kosovu i Metohiji, Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1991, str. 572-575

22. O ovome pogledaj: Konrad Clewing Mythen und Faktaen zur Etnostruktur in Kosovo-Ein geschitlicher Überblick, objavljeno u Zborniku radova Der Kosovo Konflikt, München, 2000. str. 57-59. Za razumevanje zapadnog stanovišta vidi: Noel Malcolm, Kosovo, A short history , London 1998; i Tim Judah, Kosovo: War and revenge , London, 2000.

 

 
 
Copyright by NSPM