Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
   
 

KOMENTARI

Politički život

   

 

Slobodan Divjak

Srpska elita: od praksističkog marksizma do globalističkog kapitalizma

(kako su se u našoj intelektualnoj eliti menjale idejno-vrednosne orijentacije)

 

Naša intelektualna elita je u periodu vladavine socijalizma bila uglavnom marksistički orijentisana, što je i prirodno ima li se u vidu tadašnji unutrašnji kontekst, ali i svetski u kojem su leve ideje bile veoma atraktivne. Moja namera nije da prikažem duhovnu evoluciju ove elite, tj. njene razvojne faze od završetka Drugog svetskog rata naovamo, niti da iznosim tipologiju različitih struja koje su postojale unutar ove globalne marksističke orijentacije. Namera mi je da se usredsredim na najbolju tendenciju unutar takve elite, posmatrano iz tadašnjeg konteksta, na onu koja je zastupala tzv. antidogmatski, stvaralački, kritički marksizam, jer je ona, kao najjača verzija marksizma, najpogodnija za prikaz intelektualnih ograničenja te i takve elite, čiji sam simpatizer i sam nekada bio.

Doba praksis moralizma i supstancijalizma

Osnovno njeno obeležje bila je usmerenost na kritiku tadašnjeg fakticiteta sa stanovišta ideala izvornog, autentičnog marksizma. Njenom delatnošću se počeo, i u tome se ogledao njen tadašnji značaj, formirati samostalni politički subjekat kritički usmeren prema ondašnjem političkom establišmentu i apologetskoj intelegenciji. S jedne strane, pomenuti intelektualni sloj doprinosio je preciznijoj i adekvatnijoj interpretaciji osnovnih marksističkih pojmova i krajnjih ciljeva na marksizmu utemeljene socijalističke revolucije: nerobni oblik proizvodnje, društveno vlasništvo, neposredna demokratija, revolucionarni praksis itd. S druge strane, on je podrivao dotadašnju idiličnu sliku socijalističke stvarnosti.

No, ograničenja kritičara, o kojima je reč, proizlazila su iz činjenice da su oni samome stanovištu sa kojeg se vršila kritika – marksističkim idealima – pristupali manje-više kao nečemu što je neproblematično, samo-očigledno, neupitno. Mnogi problemi i krize kojima je bila ophrvana socijalistička realnost bili su tumačeni kao rezultat izneveravanja izvornih revolucionarnih ideala. Naime, u toj fazi još se nije postavljalo pitanje: ne izneveravaju li se ovi ideali upravo zato što su neostvarivi, tj. utopistički, jer je u to vreme dominirala još nepomućena vera u to da je sa izvornim revolucionarnim konceptima sve u redu. Jedini problem video se u tome što su se na putu njihove realizacije našle prepreke koje su na svetskom planu očitovale u navodno kolaboracionističkom i kompromiserskom duhu socijaldemokratije, a u socijalističkim zemljama pak u represivnoj totalitarnoj logici njihovih političkih elita.

Stoga je, u to vreme, glavna meta kritike bio raskorak između normativnog i stvarnog. Drugim rečima, nije se još privela k svesti činjenica da je taj raskorak između ideala i stvarnosti, između zadatog i datog neotklonjiv, iz prostog razloga što su prepreke koje su stajale na putu realizacije izvornih revolucionarnih koncepata bile njima, tim konceptima, imanentne prepreke.

Usled ovog je antidogmatski marksizam bio opterećen moralizmom, tj. viškom morala. On je čoveka suočavao sa zahtevima, koji su, u principu, nespojivi sa njegovom prirodom, te bi svaki pokušaj realizacije tih zahteva iziskivao primenu "viška represije" koja bi nužno vodila izdaji revolucionarnih ideala. Ukoliko bi se više nastojalo na ostvarivanju revolucionarnih idela , utoliko bi u sve većoj meri dolazilo do odstupanja od njih.

Krećući se unutar naznačenog horizonta, naša marksistička humanistička inteligencija nije se mogla domoći uvida u poslednje temelje na kojima počiva reprodukcija autoritarne socijalističke prakse i privredne neefikasnosti: odsustvo vlasničko-tržišnih odnosa, parlamentarnog sistema, pravne države. Stoga iza njenih zahteva za građanskim pravima i slobodom štampe, ma koliko oni bili iskreni – nije stajala (niti je u to vreme to mogla) svest o institucionalnim pretpostavkama koje bi mogle obezbediti ostvarenje ovih njenih zahteva. Ipak, ona je samim svojim ovakvim delanjem davala snažne podsticaje pluralizaciji naše javne scene, doprinoseći tako embrionalnom razvoju naše kritičke javnosti. I što je još važnije, ukazujući na rascep koji je postojao između datog i zadatog, ona je pripremala teren za radikalno preispitivanje zadatoga, tj. normi, ideala, krajnjih ciljeva revolucije i time za korenitu promenu perspektive, tj. kategorijalno-analitičke optike iz koje će se sagledavati kriza tadašnje stvarnosti.

Doba preorijentacije praksis inteligencije

U toku menjanja svetskog konteksta (ovde se, pre svega, misli na radikalnu krizu socijalističkih režima i početak njihovog pada), znatan deo inteligencije o kojoj je reč, okrenuo se radikalnom preispitivanju temeljnih pretpostavki i krajnjih ciljeva socijalističkog procesa, zahvaljući čemu nastaje preorijentacija, promena idejne perspektive te inteligencije. Počelo je otvaranje prema onim kategorijama koje su ranije tretirane kao nešto što se, u krajnjoj liniji, mora radikalno prevladati: umesto neposredne demokratije promovisana je posredna parlamentarna demokratija, umesto nesvojine, koja, budući da joj nije svojstven princip isključivanja drugoga, nije ni bila pravna kategorija, zahtevano je uvođenje različitih modaliteta privatnog i državnog vlasništva, umesto zahteva za odumiranje države istican je zahtev za uspostavljanje pravne države itd. Drugim rečima, narastala je svest o objektivnoj nemogućnosti ostvarenja komunističke utopije. Totalitarizam i kasnije autoritarizam bili su pokušaji da se ta utopija realizuje nasilnim preoblikovanjem ljudske prirode sredstvima ideološke i psihološke prinude: mobilizacijom entuzijazma i straha.

Međutim, relikti ranije ideološke orijentacije i misionarske svesti ostali su. To se ogledalo u potcenjivanju značaja intrasocijalističkih promena u pravcu detotalitarizacije, tj. u precenjivanju uloge vansistemskog moralno-političkog pritiska. Zahvaljući tome, na samim počecima svog otvorenog delovanja u okviru još postojećeg socijalizma, opozicija je sebe predstavljala kao oličenje dobra, a celokupnu strukturu socijalističke vlasti kao oličenje zla. S jedne strane, ova dijabolizacija i mitologizacija socijalista kao neprijatelja pomogla je opoziciji da mobiliše sve svoje snage i pristalice u borbi za uvođenje višepartijskog sistema. S druge strane, međutim, takav pristup vodio je zaključku da se komunisti ne mogu realno menjati, da se sve političke pobede moraju pripisati permanentnom ideološkom krstaškom ratu i da komunistički reformatori ne zaslužuju bilo kakvo poverenje i uvažavanje.

Ta tendencija radikalne političke konfrontacije prema političkim protivnicima došla je do izražaja i posle 5. oktobra, bar u pojedinim delovima DOS-a čiji su lideri nekada bili levičarske orijentacije. Međutim, to je za posledicu imalo faktičko nepriznavanje logike pluralizma i višepartijskog sistema, po kojoj sve parlamentarne partije treba priznati kao političke subjekte i obezbediti im jednak tretman, bez obzira na njihovu ideološku orijentaciju.

U skladu sa bivšom marksističkom usmerenošću, u kojoj su supstancijalističko-vrednosni kriterijumi imali primat nad formalno-proceduralnim, ne mali, vladajući deo ranijeg DOS-a odnosio se prema proceduralizmu i vladavini prava kao prema nečemu što u suštini predstavlja prepreku brzim proevropskim i modernizatorskim reformama. Neuviđajući fundamentalnu ulogu tzv. "formalne racionalnosti", tj. racionalnosti zasnovane na poštovanju opštevažećih pravila igre, u evropskim modernizatorskim procesima, naši modernizatori su nastojali da u ime evropeizacije blokiraju institucionalizaciju podele vlasti, tj. proces uspostavljanja izvršne, zakonodavne i pravosudne vlasti kao međusobno nezavisnih i međusobno kontrolišućih instanci, radeći tako na nekoj vrsti reafirmacije ideala jedinstva vlasti, tj. dominacije izvršne vlasti. Bio je to pokušaj istrajavanja, i u novim okolnostima, na političkom voluntarizmu koji, ispoljavajući prezir prema formi, priziva svojevrsnu kombinaciju robespjerovskog jakobinizma i lenjinističkog stavljanja težišta na "subjektivne faktore" kao što su samosvena herojska volja i ideološka motivacija.

Ipak, najoštrija konfrontacija u postkomunističkom periodu unutar naših bivših, nekada internacionalistički nastrojenih elita (formiranih na osnovu bitno različitih tumačenja marksizma), nastala je u vezi sa tumačenjem pojmova nacije, tradicije i patriotizma. Shematski govoreći, povodom ovih pitanja obrazovale su se tri osnovne tendencije.

Granjanje praksističkog marksizma: ortodoksni tradicionalisti

Prva velika grana može se nazvati ortodoksno tradicionalistička. Ona je nastojala da uspostavi novi mitološki kult – metafiziku i patos prošlosti – umesto ranijeg kulta revolucije, koji je podsticao samozaborav vlastite tradicije i kulture. Po njenoj interpretaciji, "povratak korenima" ima neposrednu normativnu snagu, zahvaljujući čemu treba insistirati na reintegraciji kulturno-etničkog i institucionalno-političkog identiteta. Bez obzira na njenu radikalnu antikomunističku retoriku, ta tendencija daje preimućstvo kolektivističkom obrascu ili, još preciznije, unutartribalnoj solidarnosti nad logikom pluralizma, zasnovanoj na racionalnosti formalizovane procedure. Iza te koncepcije stoji zahtev da se prihvate etnocentrička ograničenja ljudskog mišljenja i da se pojam objektivnosti izjednači sa intersubjektivnim konsenzusom koji postoji među članovima konkretne tribalne grupacije. Otuda diskurs toga novog tribalizma mora biti antizapadni diskurs: nema pomirenja između života posvećenog odžavanju i razvijanju zajedničkog dobra jedne posebne sudbinske zajednice, koja svoje korene ima u uzvišenoj vizantijskoj kulturi, i zapadnjačkog atomističkog individualizma koji individualnim pravima daje primat nad zajedničkim dobrom i zajedničkom sudbinom. Nasuprot Svetom Savi, koji je Srbiju video kao most između Istoka i Zapada, za zagovornike pomenute orijentacije nema mosta između u Vizantiji ukorenjene Srbije i iskorenjenog Zapada.

Saobrazno ovakvom pristupu, ortodoksni tradicionalizam sklon je veličanju čistog etničkog poimanja nacije i njemu primerenog shvatanja patriotizma koji insistira na kultu "krvi", "tla", zajedničkog jezika, porekla i održavanja osobene tradicije kao zatvorenog univerzuma. Uz takvo razumevanje nacije i kulturne tradicije kao zatvorenih, statičnih, ekskomunicirajućih, parohijalnih identiteta ide nužno dijabolizacija Drugoga, ksenofobija kao strah od svega onoga što dolazi "s one strane brda", od komunikacije i razmene sa od sebe različitim entitetima. Insistiranje na radikalnoj samosvojnosti i singularitetu, tj. na korenitoj razlici u odnosu na druge nesrodne kulture implicira zahtev za homogenizaciju vlastite kulture koji na planu političkog ima za posledicu uvođenje u igru odnosa prijatelj-neprijatelj: na unutrašnjem planu, neprijatelj je dat u liku čoveka sumnjivog srpskog porekla i kosmopolitske orijentacije, dakle, u liku svega onoga što preti homogenosti zajednice; na spoljašnjem planu, pak, neprijatelj se dovodi u vezu sa nesrodničkim kulturama. Jedva da je i potrebno pominjati da se sa ovakvog vrednosnog stanovišta, patriotizam shvata kao borba protiv spoljašnjih uticaja u cilju očuvanja ekskluzivnosti i čistote identiteta vlastitog etnosa i njegove kulture. Iz perspektive romanske tradicije, takve koncepcije nacije i patriotizma mogu se podvesti pod kategoriju terizma (odanost prema "svetoj zemlji" koja uvek podrazumeva njenu natopljenost krvlju), a iz perspektive nemačkog romantizma pod kategoriju kulture kao nečega što je suprotstavljeno civilizaciji jer se ova poslednja predstavlja kao od tla odvajajuća, univerzalizujuća, izveštačena i koruptivna, a ona prva – kultura – kao nešto partikularno, organsko, uvek povezano sa sentimentima i imaginacijom, sa prirodnim snagama krvi i tla.

Druga grana: ekstremni antitracicionalisti

Druga tendencija – antitradicionalistička – nije se još oslobodila relikata komunističke indoktrinacije po kojoj se tradicija, kao nešto navodno nerefleksivno, iracionalno i otuda statično, i modernost, kao nešto samorefleksivno, racionalno i razvojno, nalaze u odnosu međusobne suprotnosti. Tretirajući je kao nerefleksivnu, antitradicionalistička tendencija osuđuje tradiciju i etnose kao njene nosioce na odumiranje u kontekstu razvoja racionalizujućeg moderniteta unutar kojeg će se razotkriti kvaziprirodni karakter pomenutih entiteta koji su dominirali u premodernom dobu. Međutim, takav pristup protivreči istorijskoj, empirijskoj evidenciji koja svedoči o tome da različite tradicije ispoljavaju tvrdokorni vitalitet zahvaljujući svojoj samorefleksivnosti i racionalnosti: one se tokom vremena menjaju, prilagođavaju duhu vremena, zadržavajući pri tome neke svoje prepoznatljive karakteristike.

Da problem sa ovom antitradicionalističkom orijentacijom bude veći, ona se, s jedne strane, predstavlja kao pobornik građansko-liberalnog, neetničkog shvatanja nacije i, s druge strane, kao poklonik savremenog multikulturnog pokreta. Međutim, savremeni multikulturalizam je kritički raspoložen prema neetničkom pojmu nacije (ne retko i na radikalan način); njemu je, kao takvom, imanentna tendencija rehabilitacije primordijalističkog, tj. kulturno-etničkog shvatanja nacije. Naime, multikulturalizam smatra da ogromna većina ljudi ispoljava tendenciju da se vezuje za vlastitu kulturu, te da tu tendenciju treba priznati politički i na osnovu toga nacionalnim, etničkim i kulturnim manjinama dodeliti posebna kulturna i politička prava u cilju održavanja njihovog kulturno-etničkog i nacionalnog identiteta. Iz te perspektive posmatrano, multikulturalizam je ideologija umerenog ili radikalnog preinačenja građansko-liberalne države kao države u kojoj, po definiciji, nema mesta za prava bilo kakvih kulturno-etničkih skupina, već samo za individualna prava koja se stiču ne zavisno već nezavisno od kulturno-etničkog pripadništva.

Nama, ovde, naravno, nije namera da poreknemo potrebu za postojanjem manjinskih prava na našim prostorima već da ukažemo na činjenicu da je i samo upražnjavanje tih prava pokazatelj da kulturna tradicija i problemi kulturnog identiteta nisu stvar prošlosti već nešto sa čim se suočavaju moderna društva. Stoga je radikalna kritika svakog oblika tradicionalizma ekstremistička i vanistorijska pozicija koja ispušta iz vida da su različite forme neortodoksnog tradicionalizma sastavni momenat modernog pluralizma i da, kao takve, imaju isti stepen legitimnosti kao i različiti oblici njihove umerene kritike. Ekstremistička stanovišta pak, kako ona tradicionalističkog tako i ona antitradicionalističkog usmerenja, predstavljaju latentnu opasnost za vladavinu prava i za parlamentarni politički pluralizam.

Treća grana: nacionalni liberali

Napokon, treća osnovna vrednosna i politička tendencija - liberalno-nacionalna - nastoji da miri ono što je nepomirljivo iz perspektiva prve dve orijentacije: "povratak tradiciji" i integraciju u moderni svet, kulturni i etnički ponos sa ponosom na političku, liberalno-demokratsku kulturu čiji je središnji deo građanin sa svojim jednakim i univerzalnim pravima. Gradjanin predstavlja bazu društvene solidarnosti i liberalnog patriotizma kao osećanja pripadništva jedinstvenoj državi kod svih njenih članova bez obzira na njihov konkretni kulturno-etnički identitet. Naznačena tendencija polazi od pretpostavke da su vladavina prava i parlamentarni sistem, ma koliko da su istorijski nastali na Zapadu, kulturno-etnički neutralni, tj. da su spojivi sa različitim vrednosnim i kulturnim tradicijama.

Predstavnici ovakve orijentacije svesni su činjenice da tradicionalni patriotizam (ljubav prema vlastitoj otadžbini, jeziku, vlastitoj kulturi i tradiciji) lako postaje zatočenik koncepcije autarkičnog razvoja kao koncepcije otsecanja od globalnih svetskih procesa, ukoliko nije u sprezi sa tzv. ustavnim patriotizmom, tj. sa ponosom na liberalno-demokratske institucije svoje zemlje koje omogućuju jednaka prava i političke slobode svakome, bez obzira na njegovo kulturno-etničko poreklo. Unutar liberalno-demokratskog pravno-institucionalnog okvira ima mesta za one koji slede Sioranov kosmopolitski moto "ne ukorenjuj se nigde, ne vezuj se ni za jednu konkretnu zajednicu i kulturu". Ali taj okvir je otvoren i za one koji tradiciju razumevaju kao primarni medij stvaranja, održavanja, kultivisanja i razvoja duhovnog i kulturnog identiteta jednog naroda, kao medij pomoću kojega narodi i njegovi pripadnici stiču osećanje gordosti i dostojanstva. Težnja za ukorenjivanjem u vlastitu tradiciju, sama po sebi, ne mora da znači poriv za zatvaranjem, kao što ni odiseja ne mora da implicira samozaborav zavičajnog tla: Odisej se posle velikog puta ipak vratio kući.

Koja će životna koncepcija imati prevagu na nivou društvenog fakticiteta, ona prva ili ova druga, to u liberalno-demokratskoj zemlji u kojoj vlada primat individualnih prava, kada je reč o izboru ideološkog i kulturnog opredeljenja, zavisi od stvarne orijentacije građana koja se utvrđuje na slobodnim demokratskim izborima.

(uvodno izlaganje na okruglom stolu Kruševačke filozofsko-književne škole, 2-4. juni 2005)

 

  

 
     
     
 
Copyright by NSPM