Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
   
 

PRIKAZI

Prikaz knjige: Giorgio Agamben – State of Exception * The University of Chicago Press, Chicago and London, 2005, str. 95   

   

 

Bogdana Koljević

Vanredno stanje kao pravilo: odgovor Karlu Šmitu

Pet godina nakon dela Homo Sacer (“Moć suvereniteta i goli život”), italijanskog autora i profesora na Univerzitetu u Veroni, Me đ unarodnom filozofskom koledžu u Parizu i na   Evropskoj školi Đorđija Agambena, pod reflektorima intelektualne javnosti pojavio se i nastavak – “Vanredno stanje” (State of Exception) koji je već pri objavljivanju, a potom i sa prevodima na svetske jezike izazvao burne i kontraverzne reakcije. Reč je o drugom od najavljena četiri “genealoška eseja” koji su zbog radikalne i empirijski eksplicitne kritike u velikoj meri dočekali na nož mnogobrojni (levi?) akademski “eksperti”. Isti oni od kojih su se ranije mogli čuti hvalospevi o (mada ne manje šokantnoj) “teorijskoj” raspravi Homo Sacer (Noris: 2005, Vogt: 2006).

Razlika između prvog i drugog dela Agambenove nezavršene tetralogije je, međutim, daleko manja nego što bi se, po reagovanjima, dalo zaključiti. Pojam “vanrednog stanja” u Homo Sacer - u pomenut je i takoreći najavljen, dok je u State of Exception utemeljen i naširoko razvijen. Iz ovih razloga u prvom delu je dat samo jedan relevantan konkretan primer vanrednog stanja, a to su koncentracioni logori. (1) U drugom delu, kroz nastavak analize savremenih oblika vladavine i načina upravljanja mnoštva savremenih država kao totalitarnih organizacija koje zaposedaju i područje golog života i opstanka, jasno je stavljeno do znanja da najupečatljiviji primer “države izuzetka” – kao države koja praktično funkcioniše na osnovu permanentne aktualizacije vanrednog stanja – jeste SAD.

Dok je ovo posredno poređenje glavni razlog zgražavanja dela “stručne” javnosti, (2) ono je istovremeno stimulisalo, donekle i mobilisalo, celu generaciju mladih evropskih intelektualaca i uzrokovalo da Agamben postane jedan od najcitiranijih autora (Asshauer: 2005, Die Zeit ), a neretko proglašen i “novim herojem levice” (Binswanger: 2006).

Izvanredan je nesklad između izuzetne popularnosti (gotovo do statusa brenda) i najoštrijeg odbacivanja Agambenovog dela, a možda i najbolji pokazatelj trenutne paradoksalnosti svetske akademske scene. Nesumnjivo je da je (ne tako slavni) “trijumf” liberalizma porodio, na gotovo dijalektički način, i svoje suprotnosti, bar kada je o teoriji reč. Ironija! Danas smo svedoci čitave palete najrazličitijih odgovora – od najradikalnijeg konzervativizma do anarho-levičarskih i postmodernističkih rasprava (u sada već “postderidijanskom” stilu); od argumentacije da se samo jaka država može suprotstaviti dominantnim globalizacijskim procesima do teza da su upravo moderni pojmovi države i suvereniteta omogućili i posredno stvorili savremene oblike vladavine “prava jačeg”, te je stoga cilj “odumiranje” države u jednom neomarksističkom ključu.

Ove razlike prate i debate o pitanjima formiranja “novog” političkog subjektiviteta, o nužnosti ponovnog promišljanja pojma političkog, kao i odnosa filozofija i politike. (3)

Paradoksalnost počiva u tome da je zajednička odlika ovih, nekad u potpunosti disonantnih glasova – što je bez sumnje glavni razlog “šokiranosti” Agambenovim   izvođenjima – jedna osobita vrsta minimalizma, “indirektnog govora” i svojevrsne radikalnosti u potaji. Iz tog razloga je, čak posredno i u smislu paradigmi, izvedeno poređenje koncentracionih logora i dominantnih mehanizama politike SAD gotovo per definicionem potrebno odbaciti kao neozbiljno, neodgovorno i zapravo “nemoguće”.

                                                        *     *     *

Iako blizak Deridi, Liotaru i Nansiju i pod nesumnjivo znatnim uticajem Valtera Benjamina i delimično Hane Arent, Agambenova politička filozofija najviše izvire iz tradicije italijanskog neomarksizma i fukoovskih analiza o biopolitici. Dok je još početkom 90-ih postao nezaobilazna referenca u pariskim intelektualnim krugovima i među svima koji se bave “francuskom teorijom”, širu popularnost na Zapadu, u krugovima mahom “novolevičarskih” filozofa, politikologa i pravnika, Agambenu je donelo delo “Buduća zajednica” (The Coming Community). Tu je, polazeći od promišljanja “subjektivnosti bez subjekta” i pojedinca kao rezultata mreže odnosa, započelo njegovo razvijanje pojma “potencijalnosti života” i “mogućnosti egzistencije”, na temelju kojeg se “buduća zajednica” formira s drugu stranu suvereniteta, shvaćenog kao osnova represivnih mehanizama u savremenom društvu.

Agamben analizira pojmove suvereniteta i ljudskih prava u okvirima moderne paradigme biopolitičkog sistema vladanja u političkom, pravnom i društvenom kontekstu. Tačnije, kao što je stavljeno do znanja u Homo Sacer -u i u State of Exception , Agamben polazi od Fukoovih istorijskih analiza o pojavi i praksi “biomoći” u diskursima i konkretnim društvima (mada Fuko, suprotno Agambenu, biopolitiku analizira upravo kao simptom slabljenja i fragmentacije političkog suvereniteta). S druge strane, on polazi od Šmitovog određenja suverena kao onog koji ima iustitium, tj. moć da proglasi vanredno stanje. Izuzetnost suverena ogleda se u istovremenom stajanju “unutar” i “van” prava – kao pojedinca, tj. nosioca političke moći koji ima pravo da na neodređeno vreme suspenduje pravo. Za Šmita, upravo ova moć autoriteta koji nomos stvara ex nihilo je par excellance primer proizvodnje političkog, ali i način da se “zona nadprava”, kao odluka, uključi u “poredak”. Da se, štaviše, samo značenje prava posredno iz njega izvede i na njemu utemelji.  

Složenost Agambenovog odnosa prema Šmitu sastoji se u istovremenoj upotrebi i odbacivanju njegovih kategorija u svrhu objašnjenja savremenog političkog stanja. Tačnije, upravo ozbiljno razmatranje pojmova i Šmitovog određenja političkog i pokušaj neposredne primene njegovih analiza vode Agambena ka uvidu u najpre ograničenost polja njihovog važenja, a potom i ka gotovo dijametralno suprotnoj poziciji iz koje se Šmit pojavljuje kao ključni nosilac i apolog biopolitičkog diskursa.

Nasuprot Šmitu, čiji je cilj da nužnost vanrednog stanja – presedana ipak nekako podvede pod silu prava, Agambenova glavna teza je da takvo podvođenje predstavlja negaciju samog prava, a time i ljudskog života. Naime, ako je Šmitov cilj da nužnost vanrednog stanja uključi u pravo, Agambenov je da pokaže da se celi ljudski život ne može u njega uključiti. To je i smisao insistiranja na, donekle, neprevodivom dualizmu termina “exception”, koji podrazumeva i uključenje i isključenje.

Na ovaj način Agamben nastavlja da razvija Fukoov diskurs o biopolitici fokusirajući se na “povratak” prirodnog života ( zoe ) u polis (mesto bios -a). Š taviše, on demonstrira kroz analizu vanrednog stanja, koncentracionih logora, izbeglica da se upravo ”goli život” nalazi u centru političkog, te da je zato razlika privatnog i javnog postala nemoguća. “Vanredno stanje” je, u najmanju ruku, neutralizacija ove distinkcije. U tom smislu, Agambenov argument je da se odlučujuća istorijska zavrzlama odigrala u razdvajanju čoveka na “prirodni” i “društveni” aspekt kao na dva nespojiva i sasvim različita momenta, od kojih samo drugi ulazi u polje političkog. Upravo su ova marginalizacija i potcenjivanje “golog života”, koje je zapravo često impliciralo isključenje određenih grupa iz zajednice, omogućili i legitimisali dalju ekspanziju i razvoj totalitarizma kao biopolitike, pri čemu je, u krajnjoj liniji, od početaka zapadnog mišljenja reč o politici kao biopolitici.  

Nasuprot ovoj “biopolitičkoj frakturi”, konstruisanoj a potom ostvarenoj podeli na “prirodno” i “društveno” naspram biomoći kao moći koja kalkuliše sa životom i opstankom, Agamben ističe značaj intervala između “životinjskog” i “ljudskog” života – “goli život” kao pojam čije je promišljanje nužno za buduće ostvarenje filozofskog i političkog. Nit vodilja je pritom ideja da savremene “demokratske” države ne samo da nisu mnogo odmakle u pogledu osiguranja života i opstanka, već da najčešće nemaju ništa protiv umiranja njihovih građana. One samo ne vole određene vrste ubistva. Otud i priča o homo sacer- u (izvorno pojam iz rimskog prava) kao onom koji je optužen za zločin, pa se njegovo ubistvo zato, poput ubistva zatvorenika u Gvantanamu, zapravo neće ni smatrati ubistvom. Reč je “živim mrtvacima” čiji položaj svedoči da je svaki ljudski život politizovan čim zauzme mesto stalne izloženosti prema smrti. Agamben na ovaj način aktualizuje pojam homo sacer kao granični pojam čiju upotrebu analizira u političko-filozofskoj istoriji zapadne misli i ustanovljava kao osnovni element moći suvereniteta.

U delu State of Exception još više dolazi do izražaja teorijski karakter analiza – ovaj put neposredno zasnovan na polemici između Šmita i Benjamina – ali i prisustvo brojnih empirijskih i “materijalnih” referenci koje svedoče o izuzetnoj političkoj angažovanosti italijanskog filozofa. Na delu je oštra kritika i unutrašnje i spoljne politike SAD, sa posebnim osvrtom na politički govor i praksu koja je usledila nakon 11. septembra 2001. Agamben smatra da je to direktan primer pokušaja legitimisanja vanrednog stanja kao dominante paradigme za upravljanje državom, uopštavanje (a zapravo instrumentalizacija) „rata protiv terora“, u kojem vanredno stanje od izuzetka postaje pravilo, a to dovodi do situacije u kojoj se rat i mir više ne mogu razlikovati.

Svakako, Agambenova kritička dijagnoza ne tiče se samo SAD, a još manje samo “Bušove politike”. Ona se jednako odnosi i na “liberalne demokratske režime” u Evropi u kojima je donošenje posebnih odredbi za proglašenje vanrednog stanja (Francuska 2005) postalo stvar prakse. Zapadne “demokratije” neposredno su se, prema Agambenu, angažovale na proizvodnji i operacionalizaciji “vanrednog stanja”. A ovakav proces “normalizacije” izuzetka očigledno svedoči ne samo o izuzetnoj ekspanziji moći već o strateškom potencijalu da se “demokratije” izrode u totalitarna društva. U situaciji u kojoj vanredno stanje postaje glavna odlika dinamike političkog, može se reći da se sama demokratija ispostavlja kao stalna kriza legitimacije koja se reguliše merama presedana. Vanredno stanje postaje pravilo jer politika u potpunosti postaje biopolitika. Kada biopolitika postane jedini oblik političkog, suočeni smo sa pobedom totalitarizma čija je forma „administracija golog života“.

                                                        *     *     *                      

Svakako da se značaj State of Exception, kao prvog dela koje filozofski i istorijski analizira pitanje vanrednog stanja, ne sme potceniti. Ovakvom vrstom tematiziranja se, pre svega, stavlja do znanja da nije reč o naprosto jednom “pragmatičnom” pitanju i privremenoj meri kao “tehničkoj” stvari. Naprotiv, Agamben ukazuje upravo na suprotno: da je vanredno stanje, koje je prvobitno zamišljeno kao “privremena mera” i “izuzetak” koji važi samo za određeni vremenski period, u XX veku postalo paradigma vladanja.

Teorijski kontekstualizujući raspravu kroz polemiku izme đ u Šmita i Benjamina, Agamben u State of Exception zapravo piše “istoriju vanrednog stanja” u zapadnoj Evropi i SAD. Uprkos brojnim razlikama, detektuje se i zajednički imenitelj: uvek je reč o reagovanju države na unutrašnje konflikte i proizvodnji paradoksalnog fenomena koji Agamben označava kao “legalni građanski rat”. Nezaobilazni primer u tom smislu je nacistička Nemačka budući da je, s pravne tačke gledišta, čitav Treći rajh bio suspenzija Vajmarskog ustava, upravo dvanaestogodišnje vanredno stanje. Teza je da je danas na delu samo delimično preinačenje ove tehnike vladanja u “globalni građanski rat”, koji predstavlja osnovu savremene politike.

Jedna od verovatno najznačajnih posledica ovog diskursa je razobličenje prividne oštre razlike između “totalitarizma” i “demokratije”, s obzirom na to da je reč o jedinstvenom procesu isključenja ne samo političkih neistomišljenika već i čitavih delova stanovništva. Analogno, i pojam “diktatora” ispostavlja se kao problematičan. Druga posledica je značaj “strukture” vanrednog stanja kao načina da se ljudsko biće (kao zoe ) podvede pod vladavinu prava koja pravo suspenduje. Reč je o ambivalentnom odnosu između nomosa i zone “anomije”, o činjenici da upravo vanredno stanje razotkriva unutrašnji odnos međusobnog preplitanja na pojmovnoj ravni. Za Agambena, to su dva elementa sistema koji koegzistiraju baš kada su dovedeni do ekstrema (jedan primer je da vrhunac bezakonja upravo odgovara neprestanom uvećanju zakona).

Treća teorijska implikacija tiče se direktno Šmitove teorije. Naravno da Šmit vrlo dobro zna da vanredno stanje kao suspenzija prava zapravo “izmiče pravu”, ali je njegov cilj da se po svaku cenu obezbedi odnos između vanrednog stanja i poretka. Stoga Šmit insistira na tome da se vanredno stanje mora uvek razlikovati od haosa i da u njemu još uvek postoji poredak, iako to nije poredak prava. Na ovaj način vanredno stanje uvodi “anomiju” u pravo i upravo iz tog razloga se, prema Agambenu, teorija vanrednog stanja može predstaviti kao doktrina suvereniteta i decezionizam.  

Ali, kada vanredno stanje postane pravilo, ono više ne može ispuniti zadatak koji mu je dodelio Šmit, tj. da je cilj vanrednog stanja da omogući primenu norme njenom privremenom suspenzijom. Kada izuzetak postane pravilo, Šmitova teorija više ne funkcioniše. Tada, budući da više nema “redovnog stanja”, nema ni razlike između odluke i norme.

U ovom smislu, za Agambena je značajna i Benjaminova distinkcija između “efektivnog” i “fiktivnog” vanrednog stanja, kao i njegova teorija nasilja u odnosu na koju je, prema Agambenu, Šmitova teorija suvereniteta i nastala. (4) Da “čisto nasilje”, kako ga je koncipirao Benjamin, postoji upravo u razlici spram prava, jasno je iz paradigmi homo sacer -a i vanrednog stanja kao neodređeno duge suspenzije prava. To je Agambenov odgovor Šmitu.          

Dok bi jedna vrsta deridijanske kritike Agambena svakako mogla ići u pravcu njegovog nedovoljnog kritičkog odnosa prema Benjaminu i zanemarivanja razmatranja iz “Sile zakona” (kao i pomalo naivnom uverenju da se Benjaminovo “revolucionarno-mesijansko” delanje uspešno suprotstavlja Šmitovoj teoriji suvereniteta), uz istovremeno nerazračunavanje sa analizama o Šmitu u “Politikama prijateljstva”– ili pak druga usmerena na svojevrsni eklekticizam i/ili hermetički stil pisanja State of Exception, čini se da su, nažalost, i “teorijske” i “praktične” nevolje ovog dela znatno veće.  

S jedne strane, tu je, uz nesumnjivo ubedljivo demaskiranje pragmatičke “političke racionalnosti”, instrumentalizacije i retorike koja se krije iza savremene “upotrebe” suvereniteta, neizvedena i neargumentisana redukcija pojma suvereniteta na “figuru” suverena kao “živog prava”. To je personifikacija koja ima za cilj da uputi na proizvoljnost svakog akta suvereniteta i njegovu (nužnu?) zasnovanost na sili. Tako je svaki suverenitet, prema Agambenu, biopolitika, tj. ostvarenje punog autoriteta kao kontrole “golog života” (ovo bi trebalo da predstavlja pojmovnu vezu između homo sacer -a, suvereniteta i života).   

Cilj je, međutim, još radikalniji: odbacivanje ne samo pojma suvereniteta već i države, uz anarhističko proklamovanje da će se pr ava borba buduće politike odigravati kao borba između države i ne-države. Marksova ideja klasne borbe za Agambena je, u savremenom kontekstu, upravo ideja građanskog rata na ovom međuprostoru i u okvirima fundamentalne “biopolitičke frakture”.

Prateća teorijska nevolja ovog programskog stava počiva na preširokim istorijskim zahvatima koji dovode do neopravdanog proširenja “totalitarizma” koji je, prema Agambenu, u izvesnom smislu prisutan još od antike – s obzirom na to da on korene biopolitike nalazi u grčkoj političkoj filozofiji i rimskom pravu – pa do današnjeg vremena, tj. od Aristotela do Aušvica. A onda i do zatvorenika u Gvantanamu i imigracionih centara poput onog u Bariju (gde su potencijalni azilanti zatvoreni na fudbalskim stadionima).

Reč je, dakle, o zapostavljanju i zanemarivanju razlika i teorijskih i praktičnih osobenosti koje karakterišu određene istorijske periode. S jedne strane, to je povlačenje paralele između “golog života” i starogrčkog razumevanja “života u skladu s dobrim” i modernih totalitarnih sistema dominacije. S druge, u istoj meri nedostaju osvrti na značajne promene modernih u postmoderne koncepcije, tj. analize o transformaciji uloge države, značenju građanina i samom pojmu i polju političkog.

Nesumnjivo je da je ovde reč o jednom “koraku više” u, inače, izuzetno zanimljivom i značajnom novom biopolitičkom diskursu, koji pre svega ubedljivom argumentacijom demonstrira način na koji je ljudski život u savremenom, prividno demokratskom, društvu “zarobljen” (ne)pravom i u kojoj meri građani postaju podređeni vanpravnom državnom nasilju.

Mada, time se u stvari tek otvara prostor za diskusiju. Jer, onda bi se moglo upitati: ne svedoči li takvo stanje ponajbolje baš o tome da vladavine prava zapravo i nema (a ne da je ona, kao što Agamben tvrdi, sprovedena u radikalnoj meri i dovedena do ekstrema, pa onda i posledično samoizopačena i formirana kao samorazarajuća sila) i da je njeno uspostavljanje najveća nužnost današnjeg vremena.  

Fusnote:

* Stato di eccezione, Bollati Boringhieri, Torino, 2003.

1. Agamben, G., Homo Sacer , Stanford University Press, Stanford, California, 1998, str. 166–181.

2. Videti zbornik Politics, Metaphysics and Death , ed. Endrju Noris (Andrew Norris), Duke University Press, Durham & London, 2005, str. 78–101 i 271–283. Nesumnjivo je, takođe, zanimljivo da su autori poput Norisa i Vogta takoreći jedva dočekali i poranili (pre objavljivanja State of Exception ) sa interpretacijama da se Agambenovi koncentracioni logori i „države izuzetka“ zapravo tiču nacističke Nemačke, SSSR-a i pojedinih režima “bivše Jugoslavije” gde su počinjena “masovna silovanja”. Dok Noris ostaje na ovim ne do kraja ekspliciranim tvrdnjama, Vogt određuje da su za Agambena upravo pripadnici muslimanske etničke grupacije pravi primer homo sacer -a u savremenom svetu. Svakako da poslednji odeljak dela Homo Sacer i te kako pruža osnovu i materijal za tumačenje da je to Agambenovo mišljenje kada je reč o “balkanskim prostorima”. Ali, Agamben je, što je sasvim jasno iz dela State of Exception , vrlo daleko od teza da je islamski svet odabrana žrtva novog totalitarizma i da odgovornost za to isključivo nose vladajući režimi u SAD i Evropi, dok se opozicije/grupacije “demokratske” orijentacije bore za pravu stvar. Njegov cilj je usmeren na, s jedne strane, analizu mehanizama vlasti/moći i, s druge, na dijagnostifikovanje da su SAD ključni nosilac biopolitičkih sistema dominacije.     

3. U ovom smislu, u posebno nezgodnom položaju nalazi se upravo diskurs o biopolitici. Filozofska upotreba ovog pojma i razrada različitih koncepcija, koja je počela još krajem 60-ih (da bi vremenom iznedrila mnoštvo rasprava na temu ljudskih prava, rasizma i polnih (ne)jednakosti), uprkos značajnom kritičkom aspektu neprestano se suočava sa, donekle samoproizvednim, nedostatkom konstruktivizma, pogotovo u odgovoru na pitanje o formiranju političkog subjektiviteta.   

4. Videti Agamben, G., State of Exception, str. 48–62.

 
 
Copyright by NSPM