Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
   
 

DEBATE

Kosovo i Metohija

   

 

Goran Nikolić

ZAŠTO SU SE SRBI I CRNOGORCI ISELJAVALI SA KOSOVA I METOHIJE NAKON DRUGOG SVETSKOG RATA

Iseljavanje na teritoriju tzv. uže Srbije (bez pokrajna), je jedna od glavnih karakteristka kretanja srpskog i crnogorskog stanovništva na Kosovu i Metohiji nakon Drugog svetskog rata i glavni je razlog smanjivanja njihovog učešća u strukturi stanovništva ove pokrajne.

Migracije su se odvijale tokom čitavog posleratnog perioda, ali su naročito dobile na intenzitetu od sredine 60-tih godina. U periodu od završetka Drugog svetskog rata do 1981. godine, sa Kosova i Metohije se na područije tzv. uže Srbije iselilo 103.000 Srba i Crnogoraca. Od tog broja, svega je 17% iseljeno do 1961. godine, dok se preostalih 83% iselilo u dve naredne decenije (1). Samo u periodu od 1971. do 1981. godine sa Kosova i Metohije se na područije tzv. uže Srbije iselilo 37.031 Srbin i 5.280 Crnogoraca (2). Iseljavanje je nastavljeno i tokom 80-tih godina pa se u periodu 1981-1988 sa sa Kosova i Metohije iselilo 26.295 Srba i Crnogoraca (3).

Do sredine šezdesetih godina glavni podsticaj iseljavanju bio je ekonomske prirode, oličen u težnji da se posao i bolja egzistencija potraže izvan Kosova i Metohije. Od 1966. razlozi za migracije postaju daleko kompleksniji. Nakon te godine stvorio se splet okolnosti i činilaca koji je više nego pre toga podsticao ljude na iseljavanje. Istovremeno i povezano delovali su ekonomski i socijalni činioci, specifična medjunacionalna klima, neefikasnost države itd.

Obrt iz 1966. godine

Sve je počelo u leto 1966. godine kada je usled frakcijskih sukoba, unutar jugoslovenskog komunističkog rukovodstva, smenjen podpredsednik jugoslovenske Federacije i dugogodišnji minister unutrašnjih poslova Aleksandar Ranković. Ovo je označilo radikalan zaokret jugoslovenskog komunističkog vrha u odnosu na Albance. Iz dotadašnjeg statusa nepouzdanog i sumljivog, oni prelaze u status državotvornog i privilegovanog elementa. Pri tome je smenjeni šef policije optužen za sve „grehe“ koje je jugoslovenska država nakon Drugog svetskog rata činila prema Albancima. To medjutim nije bilo tačno. Politika prema Albancima je bila, do 1966. godine, kreirana u samom jugoslovenskom političkom vrhu, a Aleksandar Ranković je, sa “svojim” policijskim aparatom vlasti, pre bio izvršilac no kreator te politike.

Albanci su vlast na Kosovu i Metohiji dobili prvo faktički, a zatim i formalno. Prvo je u toku narednih godina (1968-1972) doneto nekoliko amandmana na postojeći ustav (iz 1963. godine) kojim su znatno proširena autonomna prava pokrajna u odnosu na Republiku Srbiju, a potom je, 1974. godine, proglašen i novi Ustav. Njime je Kosovo i Metohija faktički u ingerencijama izjednačeno sa matičnom republikom, pa čak i više od toga. „Srbija je ostala bez vitalnih državnih funkcija na svojoj teritoriji i dovedena u situaciju da bez sglasnosti pokrajna ne može da menja ni svoj ustav ni zakone“ (4). Time je posejano novo seme budućih medjunacionalnih sukoba.

Nacionalnii preporod i okretanje ka matici

Ovaj zaokret jugoslovenskog komunističkog vrha ka decentralizaciji, jednog u osnovi totalitarnog društva, Albanci su u doživeli kao nacionalni preporod. Oslobodjeni kontrole jugoslovenskog političkog i policijskog aparata, oni su krenuli putem potpune nacionalne emancipacije. To je značilo početak albanizacije Kosova i Metohije i favorizovanja Albanaca. “Od dečijeg vrtića pa na dalje škole su podeljene na albanska i nealbanska odeljenja. Popunjavanje radnih mesta uslovljeno je poznavanjem albanskog jezika; albanski kadrovi imali su prednost u upravi, školstvu i privredi” (5). Išlo se na to da se izmeni nacionalni sastav zaposlenih kako bi se njihova struktura usaglasila sa nacionalnom strukturom stanovništva. Potiskivan je srpski jezik iz zvanične komunikacije i nametan albanski u svim prilikama.

U kulturnoj saradnji, kosovsko-metohijski Albanci su u počeli sve više da se okreću matici. Za najveći broj njih Tirana je bila metropola, a Albanija zvezda vodilja. Zahvaljujući toj saradnji mladja albanska intiligencija je „otkrila“ svoju istoriju i uobličila svoj nacionalni identitet. Iz Albanije su počeli da dolaze na Kosovo i Metohiju nastavnici, udžbenici, literatura, gostuju umetnički ansambli, a na televiziji i u bioskopima da se prikazuju albanski filmovi (6).

Sve je to razvijalo i snažilo nacionalnu svest i jačalo ideju o spajanju sa maticom. Za kosovsko-metohijske Albance privlačna snaga Albanije nije ležala samo u sferi nacionalnih osećanja, već i u sferi ideologije. Ne mali broj njih je predstavljao Albaniju kao zemlju socijalne pravde, bez socijalnih razlika i sa punom ekonomskom zaposlenošću. Jugoslovenska privredna reforma iz 1965. godine naglo je povećala broj nezaposlenih što je još više potenciralo ovaj žal tradicionalnog društva za “izgubljenim, kolektivističkim, rajem” i povećavalo privlačnu snagu matice.

Model dominacije

Jedan od glavnih činilaca društvene klime na Kosovu i Metohiji bilo je i jeste postojanje takozvanog modela dominacije. On je uspostavljen još u “turska vremena”, kada je sa primanjem islama albanski živalj dobio povlašćeni položaj u odnosu na hrišćane i kada je kultura orijenta, za koji je tipičan model dominacije, postala sastavni deo njihovog identiteta. Taj obrazac ponašanja nije primenjivan samo prema Srbima već i prema ostalim hrišćanima koji su živeli na ovim prostorima (Grcima, Jermenima, Hrvatima, Albancima katolicima itd.). Zajednički život različitih vera i etosa bio je moguć samo uz dominaciju jednih nad drugima. I za potlačene i za tlačitelje vlast je glavni plen. Zato se i dešavalo da “ kada je pobedjivala turska ili bilo koja druga strana vojska (italijanska, nemačka itd.) vlast je bila u rukama Albanaca, a kada je pobedjivala srpska i jugoslovenska, vlast je bila u rukama Srba i Crnogoraca” (7). Tako je bilo i ovoga puta. Ratna sreća, oličena u promeni političkog kursa, se osmehnula Albancima i uloge su se promenile. Podredjeni su postali nadredjeni, a nadredjeni podredjeni.

Potiskivanje Srba i Crnogoraca

Srbi i Crnogorci su uzimanje vlasti od strane Albanaca nakon 1966. godine doživeli kao svoj poraz. Ubrzo se pokazalo da je on to stvarno i bio. U sve pore njihovog društvenog života polako je počela da se uvlači, tiha, diskriminacija. Odmah nakon pada Aleksandra Rankovića počela je da se menja nacionalna struktura partijskog i državnog aparata u pokrajni. Smenjivani su Srbi i Crnogorci i na njihova su dovodjeni Albanci. Pri zapošljavanju novih radnika uvodile su se nacionalne kvote i tražila dvojezičnost i tamo gde to nije bilo potrebno. Ovaj postupak albanski kadrovi su opravdavali težnjom za „punom ravnopravnošću gradjana Kosova“, a Srbi i Crnogorci su ga doživljavali kao nepravdu i diskriminaciju. Učešće Srba i Crnogoraca u strukturi zaposlenih pokrajne je bilo znatno veće od njihovog učešća u strukturi stanovništva pa je uvodjenje nacionalnih kvota, (najčešće) formiranih upravo prema zastupljenosti u strukturi stanovništva, išlo na njihovu štetu. O tome najbolje govore sledeći podaci: „U 1970.godini u ukupnom broju zaposlenih, Albanci učestvuju sa 55,1%, a u ukupnom broju stanovnika prema popisu iz 1971. godine sa 73,7%, Srbi sa 33,4% odnosno 18,4%, Crnogorci sa 7,3%; odnosno 2,5%, i na kraju sledi grupacija ostalih sa 4,2%, odnosno 5,4%“ (8) (vidi tabelu).

Upornim nastojanjem kosovsko-metohijskih vlasti ova disproporcija se deceniju kasnije menja u korist Albanaca, a na štetu Srba i Crnogoraca.

„U 1980. godini u ukupnom broju zaposlenih Albanci učestvuju sa 65%, a u strukturi stanovništva prema popisu stanovništva prema popisu iz 1981. sa 77,4%. Srbi sa 25,6% odnosno 13,4%, Crnogorci 4,2% odnosno 1,7%, i ostali 5,2% odnosno 7,5%“ (9).

Nacionalnost

1970/1971.godine

1980/1981. godine

Učešće u

strukturi zaposlenih

Učešće u nacionalnoj

strukturi stanovništva

Učešće u

strukturi zaposlenih

Učešće u nacionalnoj

strukturi stanovništva

Albanci

55,1

73,7

65

77,4

Srbi

33,4

18,4

25,6

13,4

Crnogorci

7,3

2,5

4,2

1,7

Ostali

4,2

5,4

5,2

7,5

Izvor: Limani Musa: Osobenost pada nataliteta na Kosovu, objavljeno u Zborniku Problemi politike obnavljanja stanovništva u Srbiji , SANU, Beograd, 1989. str. 177

Tabela:Učešće nacionalnih grupa u nacionalnoj i strukturi zaposlenih na Kosovu i Metohiji 1970/71 i 1980/81. godine.

Nacionalne kvote su uvodjene i prilikom upisa na škole i fakultete, za dobijanje stipendija, studentskih domova itd., što je zbog većeg broja obrazovanih i urbanizovanih stanovnika takodje išlo na štetu Srba i Crnogoraca. Pored ovih formalnih pravila, diskriminacija Srba i Crnogoraca je sprovodjena od strane institucija i kao neformalna diskriminacija. Albanci zaposleni u sudstvu, policiji i drugim državnim organima su u svom radu vrlo često, zbog patrijahalne i etničke solidarnosti, bili pristrasni u korist svojih sunarodnika. Skupa sa tim je išla i neefikasnost institucija proizašla iz iz spoja jednog voluntarističkog sistema i orijentalne tradicije gde je tradicionalno pravo bilo česti arbitar. Posledice su bile: neefikasnost, nepotizam, korupcija i inertnost. Takva administracija nije mogla efikasno da rešava ljudske probleme pa su gradjani, a naročito Srbi i Crnogorci, često bili prepušteni sami sebi.

Osećaj ugroženosti kod Srba i Crnogoraca

Pored ovih problema uzrokovanih neefikasnošću i pristrasnošću institucija, Srbi i Crnogorci su i konflikte sa Albancima doživljavali kao vid diskriminacije. Tuče, poljske štete, oduzimanje stvari i poseda, napade na žene i decu, Srbi i Crnogorci su teško primali. Stopa zvanično registrovanog kriminaliteta je bila manja nego u drugim krajevima Jugoslavije, ali uzrok tome je bio veliki broj neprijavljenih kriminalnih dela. Znajući za pristrasnost sudova i bojeći se osvete, Srbi i Crnogorci su se radije odlučivali na ćutanje. Jedan hrvatski autor je krajem osamdesetih godina, o ovome pisao: „Budući da Albanci čine oko 78% stanovništva, a Srbi i Crnogorci samo oko 14% oni se osećaju izgubljeni u albanskom moru, te običan kriminal doživljavaju kao nacionalno ugnjetavanje. Negativna propaganda, te širenje neistina i glasina, samo povećavaju osećaj ugroženosti“ (10). Srbi i Crnogorci su naročito bili osetljivi na ugrožavanje žena i dece, pa je stvarna ili moguća ugroženost ovih grupa bila važan razlog za iseljavanje. Broj silovanih Srpkinja i Crnogorki od strane Albanaca prema zvaničnoj statistici nije bio velik jer je znatan broj slučajeva, zbog patrijahalne strogosti i osude okoline, ostajao neprijavljen. No problem nije bio toliko u rasprostranjenosti koliko u simboličkoj funkciji tog čina. „Silovanje predstavlja mnogo više od povrede fizičkog integriteta žrtve i njenog poniženja; to je poniženje i uvreda naneta „čuvaru“ – starešini domaćinstva, dokaz njegove nemoći. Jer po moralnom kodeksu tradicionalne kulture Albanaca, silovanje je jedan od najtežih prekršaja, koji se ispire krvlju. Otuda se silovanje žena izvan kruga sunarodnika pretvara u „pobedu“, nadmoć nad poniženim “ (11). Srbi i Crnogorci su ovaj čin tako i doživljavali. Ovu simboliku je još više pojačavala struktura srpske i crnogorske populacije na Kosovu i Metohiji. Oni su, kako primećuje jedan autor “čvrsto povezani u rodjačku, srodničku i etničku mrežu kako zbog toga što se radi o tradicionalnoj porodici, tako I zbog homogenizacije proizašle iz neprijateljskog okruženja. Otuda često ono što se dešava rodjacima, susedima, meštanima ili Srbima uopšte…ima gotovo istu težinu kao i ono što se dešavalo samim ispitanicima” (12). Na pogoršavanje medjunacionalnih odnosa i stvaranje stereotipa koji su izražavali i pojačavali osećanje straha, ugroženosti, nesigurnosti i obespravljenosti, uticala je i činjenica da su u slučajevima ugrožavanja Srba i Crnogoraca njihovi susedi Albanci nisu mešali, niti su osudjivali svoje svoje sunarodnike koji su stajali iza tih dela. Ta uzdržanost je bila pre svega proizvod tradicionalne solidarnosti Albanaca, ali su su je Srbi I Crnogorci doživljavali kao prećutnu saglasnost i ohrabrivanje nasilja.

Agrarna prenaseljenost i privlačna snaga tzv.uže Srbije

Porastu medjunacionalnih tenzija i umnožavanju broja sukoba na Kosovu i Metohiji u ovom periodu doprinosio je i visok prirodni priraštaj i agrarna prenaseljenost. Zemlje za obradu, stočarstvo i izgradnju kuća bilo je nedovoljno. Naglo povećanje broja Albanaca je ovu situaciju činilo još težom. Stanovnika je bilo sve više, a zemlje sve manje. U periodu od 1948. do 1991. naseljenost je po 1km2 je povećana za 169,5%. Godine 1948. bilo je 66,6 stanovnika na 1km2, a 1991. godine 179,5 (13). Za sredinu u kojoj je do pre nekoliko godina (do 1999. godine) (14) najveći broj stanovnika živio na selu i čija je egzistencija zavisila od poljoprivrede to je predstavljalo veliki problem. Prenaseljenost je tako društveno protežirane Albance terala na širenje. To je dovodilo do uzurpacije državne i privatne zemlje, podizalo cenu zemljišta i povećavalo pritisak na Srbe i Crnogorce da prodaju svoje kuće i oranice.

Sa druge strane, na iseljavanje Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije uticala je u ovom periodu i privlačna snaga teritorije tzv. uže Srbije. Privlačni faktori su bili etničke (život sa sunarodnicima), političke (ravnopravnost svih članova zajednice i odsustvo diskriminacije) i ekonomske prirode (veći standard i veće mogućnosti za zapošljavanje, jeftinija cena zemljišta i placeva za izgradnju kuća).

Da su medjutim neekonomski činioci bili presudni motiv iseljavanja Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije najbolje pokazuju rezultati jednog istraživanja koje je obavljeno sredinom 80-tih godina. Prema tim rezultatima svega se 15-25% migracija ispitanih Srba i Crnogoraca iz južne srpske pokrajne može objasniti ekonomskim činiocima. Najveći broj njih imali su pre iseljavanja povoljan materijalni položaj i istovremeno bili duboko ukorenjeni na Kosovu i Metohiji (15).

Razloge seobama treba stoga, kao što smo već rekli, pre svega tražiti u društvenoj klimi koju je odlikovala dominacija Albanaca u svim sferama života, albanizacija celokupnog društva, glad za zemljom i diskriminacija uzrokovana neefikasnošću i pristrasnošću institucija.

Fusnote:

1. Petrović Ruža i Blagojević Marina: Seobe Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije , SANU, Beograd 1989. str.88

2. Petrović Ruža: Migracije u Jugoslaviji , Istraživačko izdavački centar SSO Srbije, 1987, str. 108

3. Nedeljni list Stav, Novi Sad, 24.10.1988, str. 22

4. Kosovo i Metohija u srpskoj istoriji , Srpska književna zadruga, Beograd, 1989. str. 355

5. Horvat Branko Kosovo republika, Naprijed, Zagreb, 1989, str. 93

6. „Sa Tiranskim univerzitetom naročito je saradjivao prištinski Filozofski fakultet. Saradnja se odvijala na odsecima za albanski jezik i književnost, istoriju i pedagogiju. Kasnije su se u saradnju uključili i odseci filozofije i sociologije. Saradnja je bila veoma intenzivna. U početku ona je bila dosta skučena. Kasnije je proširena i obogaćena razmenom kadrova, predavanjima, organizovanjem naučnih ekspedicija. Protokol o saradnji potpisan je 1970, a posle-svake godine. Što su godine prolazile, iz Albanije je dolazilo sve više nastavnika. Samo u 1981. godini – 35“, Zejneli Zejnel Ko je izdao revoluciju, Jedinstvo, Priština, 1988, str. 206

7. Popov Nebojša: Srpski populizam, Specijalni dodatak nedeljnog lista Vreme, Beograd, 1993. str. 19

8. Limani Musa: Osobenost pada nataliteta na Kosovu , objavljeno u Zborniku Problemi politike obnavljanja stanovništva u Srbiji , SANU, Beograd, 1989. str. 177

9. Isto

10. Horvat Branko: Kosovo republika, Naprijed, Zagreb, 1989, str. 155

11. Petrović Ruža i Blagojević Marina: Seobe Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije , SANU, Beograd 1989. str. 158

12. Isto, str. 137

13. Jugoslavija 1918-1988-Statistički godišnjak , Savezni zavod za statistiku, Beograd, 1989, str.42-43;

Statistički godišnjak Jugoslavije za 1992 godinu , Beograd 1992, str. 62-63.

14. Nakon NATO intervencije i odlaska najvećeg broja Srba, Crnogoraca i ostalih Nealbanaca (Roma, Gorana, Bošnjaka, Turaka itd.), Kosovsko-metohiski gradovi su se uvećali za više stotina hiljada novih stanovnika pa su tako danas Albanci u većini „gradsko“ stanovništvo.

15. Petrović Ruža i Blagojević Marina: Seobe Srba i Crnogoraca sa Kosova i Metohije, SANU, Beograd 1989. str. 425

 

 

 
 
Copyright by NSPM