Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
   
 

DEBATE

Crkva i politika

   

 

Slobodan Marković

Srpska pravoslavna crkva u Srbiji i država: klerikalizacija ili cezaropapizam

 

U poslednjih nekoliko godina više stručnjaka, publicista i političara u Srbiji bavilo se pitanjem da li Srpska pravoslavna crkva, i pojedine političke stranke u Srbiji, vode društvo ka klerikalizaciji. Prema rečniku Matice srpske i Matice hrvatske pod „klerikalizmom“ se podrazumeva “politička struja koja teži za gospodstvom crkve i sveštenstva u političkom i kulturnom životu.“ (1) Izvorno se ova reč odnosila samo na Rimokatoličku crkvu i značila je težnju ultramontanskog sveštenstva da se u javnom radu uvek stavljaju interesi Crkve na prvo mesto. Prenosno to bi mogla da bude i politika bilo koje druge verske organizacije koja bi nastojala da sopstvene interese nametne društvu. Iz toga sledi da bi klerikalizacija bila postupak kojim Crkva dolazi do premoći u državi na političkom i kulturnom planu. U parlamentarnoj demokratiji jedini način na koji bi Crkva mogla da izvrši klerikalizaciju jest uz podršku političkih stranaka koje su naklonjene takvim težnjama Crkve.

U ovom radu pokušaćemo da utvrdimo da li je u odnosu SPC i države na teritoriji Srbije, u prethodna dva stoleća, perovladavao klerikalizam ili njegova suprotnost cezaropapizam koji se određuje kao mešanje države u crkvene stvari. Najpre je važno odrediti potrebne uslove da bi se klerikalizacija sprovela. Za klerikalizaciju, u jednom demokratskom društvu, potrebno je da se ispune bar tri uslova:

1. Da broj tzv. institucionalnih vernika znatno prelazi polovinu stanovništva;

2. Da postoji istorijska tradicija jakog klerikalnog duha;

3. Da Crkva kao ustanova poseduje dovoljno ekonomske i političke moći da se nametne državi kao jednak ili stariji partner.

1. Pravoslavni vernici u Srbiji

Naizgled u Srbiji je zadovoljen prvi uslov. Prema popisu iz 2002. u Srbiji je živeo 7.498.001 stanovnik. O verskoj pripadnosti nije se izjasnio 197.031 građanin dok je za 137.291 veroispovest nepoznata. Od 7.163.679 građana Srbije koji su se izjasnili u pogledu veroispovesti ima samo 40.068 onih koji su sebe svrstali u kategoriju “nije vernik“, ili 0.53% od ukupnog stanovništva. Onih koji su se izjasnili kojoj veroispovesti pripadaju ima 7.123.611 ili tačno 95%. Ukoliko kao osnov ne uzmemo ukupan broj stanovništva već od tog broja oduzmemo one kojima je veroispovest nepoznata onda se, u odnosu na osnovicu od 7.360.710, dobija 96,78% onih koji pripadaju nekoj veroispovesti, 2,68% onih koji se nisu izjasnili i 0,54% onih koji nisu vernici. Konačno pošto za one koji se nisu izjasnili ne možemo znati da li jesu ili nisu vernici onda se za osnovu mogu uzeti samo oni građani koji su se jasno izjasnili time što su ili iskazali pripadnost nekoj veroispovesti ili jasno rekli da nisu vernici. U ovom slučaju osnovica za izračunavanje je 7.163.678. Prema tome u Srbiji bi, od onih koji su se izjasnili, bilo 99.44% onih koji pripadaju određenoj veroispovesti, i 0,56% onih koji nisu vernici. Građana koji pripadaju određenoj veroispovesti prema tome u Srbiji ima između 95 i 99.44%. (2)

Budući da od onih koji su se izjasnili u pogledu veroispovesti u Srbiji ima 6.371.584 pravoslavnih što je 84,98% ukupnog stanovništva, odnosno 88,94% onih koji su se u pokledu veroispovesti izjasnili, jasno je da jedino Srpska pravoslavna crkva ima potencijal da izvrši klerikalizaciju. Ako se ovome doda da rezultati gotovo svih istraživanja javnog mnjenja od 2000. pokazuju da građani Srbije od svih ustanova najviše poštuju Srpsku pravoslavnu crkvu onda ispada da postoji dobra osnova za klerikalizaciju. (3)

Međutim, nas zanima koliko u Srbiji ima onih koji veruju u Boga, i prihvataju kanone Crkve, a ne onih koji deklarativno pripadaju određenoj veroispovesti. Na ovo drugo pitanje postoji odgovor iz 1991. godine, kada je uporedo sa popisom stanovništva u SFRJ urađeno i veliko sociološko istraživanje o stavovima stanovništva prema religiji. Svi ispitanici svrstani su u ovom istraživanju u šest kategorija:

1. UV – uvereni vernici;

2. VNS – vernici koji ne prihvazaju sve što vera uči;

3. NS – nisu sigurni da li veruju;

4. R – ravnodušni prema religiji;

5. NR – nisu religionzni, ali nemaju ništa protiv religije;

6. PR – nisu religiozni i protivnici su religije.

Istraživanje sprovedeno među 4.804 ispitanika srpske nacionalnosti sa prostora SFRJ dalo je sledeće podatke o religioznosti Srba: 1. UV – 8,5%, 2. VNS – 16,2%, 3. NS – 13%, 4. R 11,2%, 5. NR – 47,3%, i 6. PR – 3,4%. (4)

Od šest pomenutih kategorija nosioci klerikalizacije mogli bi biti prevashodno oni koji prihvataju ne samo veru u Boga, već i Crkvu kao ustanovu. U navedenom istraživanju to su „uvereni vernici“ kojih je među Srbima, 1991. godine, bilo 8,5%. Iz ovoga jasno sledi da je jedno veliko sociološko istraživanje, urađeno na veoma visokom uzorku, pokazalo da među Srbima postoji nizak postotak institucionalnih vernika, ispod 10%, pa je prema tome i potencijal za klerikalzaciju više nego ograničen.

Ovakvo stanje je samo na izgled novija pojava među Srbima u Srbiji. Čedomilj Mijatović (1842-1932), istoričar, diplomata, političar, i ekonomista, drugi predsednik Srpske kraljevske akademije zabeležio je 1908: “... versko osećanje Srba nije ni duboko ni toplo. Crkve su, uopšte uzev, prazne osim na velike crkvene praznike (Veliki petak, Vaskrs, Duhove), kao i na političke praznike (Cveti, dan drugog i uspešnog ustanka protiv Turaka, rođendan kralja).” Izgleda da je i tada Crkva kao i danas bila omiljena, ali ne kao verska, već kao nacionalna ustanova. Zato opis Čedomilja Mijatovića deluje kao da je pisan ne 1908, već sto godina kasnije: „Srbi naših dana smatraju Crkvu kao političku ustanovu koja je na neki mističan način povezana sa postojanjem nacije. Oni ne dozvoljavaju nikome da je napadne, niti da je dovede u pitanje. Međutim, onda kada je ne napadaju oni je sami zapostavljaju.“ (5)

Da zaključim prvi, i najvažniji, uslov za klerikalizaciju u Srbiji ne postoji. Bez gorljivih vernika nema ni klerikalizacije.

2. Cezaropapistička tradicija u Srbiji

U ovom delu želim da ispitam da li u novijoj istoriji Srbije postoje tradicije klerikalnog duha na koje bi neki moderni klerikalni pokret mogao da se nastavi.

Stanje do Prvog srpskog ustanka

Stanje nakon Velike seobe Srba 1690. bilo je takvo da je veliki deo srpske elite napustio Srbiju, na čelu sa pećkim patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, i nastanio se u ugarskom delu Habzburškog carstva. Time se Srpska crkva rascepila na dva dela. Deo kojim se upravljalo iz Sremskih Karlovaca, imao je jurisdikciju nad Srbima u Ugarskoj, a deo kojim se upravljalo iz Peći, imao je jurisdikciju nad Srbima u Turskoj.

Već je svrstavanje patrijarha Arsenija III uz Austrijance diskreditovalo Srbe u očima Turaka. Kada je 1737. i pećki partijarh Arsenije IV Jovanović stao uz Austrijance to je dovelo do potpunog gubitka poverenja u Srbe od strane Turaka. Od patrijarha Kalinika (1693-1710) počinje jelinizacija jerarhije Pećke patrijaršije. Odlazak glavara Srpske crkve u Ugarsku, i jelinizacija jerarhije Pećke patrijaršije doveli su do slabljenja uticaja crkve među Srbima u Turskoj. Ovo slabljenje Crkve, u određenoj meri je dovelo i do paganizacije kulture srpskih seljaka u Turskoj.

U Ugarskoj stanje je bilo sasvim obrnuto. Već je Aresenije III dobio priveligiju od austrijskog cara da može da slobodno raspolaže “sa svima istočnim crkvama grčkoga obreda”. Arsenije IV dobio je još veća prava od carice Marije Terezije diplomom od 1. oktobra 1741. kada je on postao poglavar nad celokupnim sveštenstvom i narodom srpskim u njenim nalsednim kraljevinama i pokrajinama. Time je Srpska crkva dobila poseban položaj među Srbima u Ugarskoj, ali budući da su Srbi živeli kao tolerisana manjina ni ovde ne može biti reči o klerikalizaciji u klasičnom smislu, jer je, u to vreme, sva politička i veći deo ekonomske moći u Habzburškoj monarhiji pripadao katoličkom plemstvu i sveštenstvu.

Turske vlasti imale su uvek cezaropapistički odnos prema hrišćanskim crkvama. One su odeđivale koje će pravoslavne crkve postojati, a koje ne. Voljom turskih vlasti obnovnjena je Pećka patrijaršija 1557, a Porta je bila ta koja ju je i ukinula 1766. i koja je stavila njene bivše teritorije pod jurisdikciju Carigradske patrijaršije. Turske vlasti nisu prezale ni od toga da ubiju bilo kog vladiku koji bi im zasmetao. Tako je, na primer, beogradski vezir Mustafa-paša naredio da se ubije beogradski mitropolit Metodije januara 1801, da bi odmah zatim dahije ubile i samog Mustafa-pašu.

Stanje Srpske crkve u Srbiji tokom XIX veka

U vreme pred Prvi srpski ustanak srpski narod u Srbiji verovao je u nekakvu smesu narodne religije uvijenu hrišćanskom oblandom. U toj narodnoj religiji uporedo sa Bogom koji je zamišljan sa dugom belom bradom, i koji očigledno nije bio trojičan, već monističan, obitavala su i razna mitska bića kao što su duhovi, demoni, vile, rusalke, ale, vampiri, vukodlaci, i veštice. (6) Postoje indikacije da su u vreme Prvog srpskog ustanka spaljivane veštice, da su ljudi kao žrtvena jagnjad prinošeni višim silama, a da su vršeni i drugi paganski obredi. (7) Ritualno prinošenje žrtve teriomorfnom vrhovnom Bogu, koji je kod Srba bio vuk, zadržalo se do duboku u XX vek u pojedinim srpskim krajevima. (8)

Pored veštica verovalo se u vampire. Godine 1732, objavljen je jedan izveštaj Arnolda Pola (Arnold Paul) iz Srbije koji se odnosi na neprirodno sveže leševe. Izveštaj je objavljen u Londonu i to u dvama časopisima. U časopisu Landon Džurnal (The London Journal) i Džentlmens Magazin (Gentleman's Magazine). Tako je iz srpskog reč polako prokrčila mesto u zapadnoevropske jezike. Običaj vezan za vampire toliko se raširio da je austrougarska carica Marija Terezija morala da 1755. ustanovi zakone kojima se zabranjuje otkopavanje leševa za koje se sumnja da su postali vampiri u slovenskim delovima Carstva. (9) Verovanje u vampire, tj. u zlog mrtvaca, koji se posle četrdeset dana od smrti, pretvara u vampira opstalo je u Južnih Slovena tokom XIX veka. Seljaci bi otkopali ovakav grob, zakovali mrtvaca glogovim kocem da ne može ustati i posipali ga koljivom i kuvanim vinom. Verovanje je bilo toliko jako da je knjaz srpski Miloš Obrenović dozvolio da se ovakvi grobovi otvaraju, ali je svemu dao hrišćanski okvir, tj. sveštenik je ovakav grob imao osvetiti svetom vodom. (10)

Skoro potpuno odsustvo verske organizacije zasnovane na zvaničnim dogamama bilo je karakteristično za dinarske krajeve, posebno katoličke u Hercegovini, i uopšte za krajeve od Neretve do slovenačke etničke granice, a u širem smislu i za sve planinske dinarske krajeve. Početkom XIX veka u graničnom dinarskom pojasu bilo je nemoguće razlikovati katolika od pravoslavnog jer su se bili potpuno izmešali narodni običaji, kako čisto srpski (ksrna slava, kosovska epika), tako i opštiji slovenski (zakopavanje mrtvaca u belom čaršavu bez kovčega). Kako je pokazao Miodrag Popović, analizom Vukovog Srpskog rječnika iz 1818, može se izdvojiti paganski sloj u njemu. “Najstariji slojevi Rječnika potiču iz doba animizma. U Vukovom delu priroda je živo biće, kao i u drugim tradicijskim kulturama. I ona ima dušu.” (11)

Neobrazovano sveštenstvo nije nimalo moglo da stane na put ovakvim paganskih shvatanjima, a jelinizovana jerarhija nije ni mogla da stupa u kontakt sa seoskim vernicima jer, po pravilu, nije ni znala srpski. Znameniti nemački istoričar Leopold fon Ranke (Leopold von Ranke, 1795-1886) je među prvima izneo podatke o ulozi sveštenstva i Crkve u Srbiji početkom XIX veka u delu Srpska revolucija („Die Serbische Revolution“). On primećuje, da je kod drugih naroda sveštenstvo „došlo do velikog i gotovo neograničenog uticaja“, što ne može da se kaže za Srbe. Kod njih: „popovi su uživali vrlo mali ugled. Oni su svoj položaj kupovali od grčkih vladika, a ovi su s njima posutpali kao sa slugama.“ Sveštenici često nisu imali crkvu. Oni su kosili, orali i sekli drva kao i drugi seljaci, a samo srećniji su imali sopstveni komad zemlje. Monasi su imali više ugleda u narodu, „ali i oni bez pravog obrazovanja... zavisni od knezova, kako su mogli vršiti neki samostalni uticaj?“ (12) Sveštenstvo dakle nije moglo, početkom XIX veka, da igra nikakvu bitniju ulogu u društvu.

Srpski ustanci nisu bitno promenili ni praksu mešanja države u poslove crkve. Jedino što su sada ustaničke vođe smatrale da oni imaju slobodne ruke da se ponašaju kako žele prema Crkvi. Ustaničke vlasti nisu prezale od nekanonskih imenovanja. Tako je Narodna skupština izabrala 1809. za mitropolita beogradskog Mele(n)tija Stefanovića, arhimandrita manastira Rače, iako tako nešto kanonski uopšte nije moguće.

Knjaz Miloš Obrenović išao je i dalje, pa nije prezao ni od najoštrijih mera prema Crkvi ako bi mu se neko našao na putu. Na početku njegove faktičke uprave nad Srbijom, 1815, bila su dva arhijereja na pordučju Beogradskog pašaluka, odnosno Smederevskog sandžaka kako su ga nazivali Turci: mitropolit beogradski i episkop šabački. Mitropoliti su tradicionalno bili Grci, a za episkopa šabačkog izabran je jedan Srbin, Melen(t)ije Nikšić (1780-1816). Kao čovek blizak Karađorđu on se nije svideo Milošu, i on je čim je posumnjao u njegovu odanost naredio svom pouzdaniku Marku Štitarcu da ga zadavi što je ovaj i učinio 16. juna 1816. (13) Tako je završio prvi srpski episkop obnovljene Srbije, zadavljen od vođe Drugog srpskog ustanka.

Kakvo je bilo stanje u Beogradskoj mitropoliji za vreme prve vlade Knjaza Miloša saznajemo iz pisma mitropolita beogradskog Kirila (1826-1827) upućenog knjazu Milošu, marta 1826, koji se žali da mladi ne žele da postanu monasi. On sam navodi da mu je to sasvim razumljivo. Zato on traži da knjaz Miloš naredi udovim sveštenicima da postanu monasi, jer će u suprotnom „manastiri biti vremenom upropašćeni.“ (14) Manastriri su dakle krajem dvadestih godina XIX veka bili pred nestajanjem.

Konkordatom, iz septembra 1831, Srpska crkva u Srbiji dobila je autonomiju od Vaseljenske patrijaršije, a “mitropolit cele Srbije” i episkopi imali su se ubuduće birati u samoj Srbiji. Dolazak Petra Jovanovića za mitropolita beogradskog (1833-1859) smatra se za važnu prekretnicu u životu pravoslavne crkve u Kneževini Srbiji. On je imao da sredi teško stanje u sveštenstvu. Podaci koje navode Đoko Slijepčević i Tihomir Đorđević o moralnom stanju sveštenika nisu nimalo dobri. Sveštenici se zapravo, za druge vlade knjaza Miloša, nisu, ni po čemu, razlikovali od naroda. Onako kako je narod bio razuzdan i „gotovo podivljao“ kako kaže etnolog Tihomir Đorđević, sličnog je stanja bilo i sveštentsvo. (15)

Mitropolit Petar je činio velike napore da ovo stanje popravi, ali je pitanje koliko je u tome uspeo, a izgleda da kod samih sveštenika nije bio omiljen, upravo zato jer je nastojao da u Srpsku crkvu uvede red. Kada je, 1858, došlo do smene dinastije Karađorđevića, onda je Skuština uputila pretnju mitropolitu Petru da ili da ostavku, ili će Skuština da čita „jedan porugateljni akt protivu njega“. (16) Na kraju, mitropolit Petar je podneo ostavku Skupštini, iako je kanonski ostavku mogao da preda jedino Svetom arhijerejskom saboru što je i učinio jula 1859. Tako se nastavila tradicija mešanja države u crkvene stvari.

Dolaskom mitropolita Mihaila Jovanovića (1859-1881, i 1889-1898) stupila je na čelo Srpske crkve njena najistaknutija, najučenija i najsposobnija ličnost XIX veka. On je preduzeo sve mere u njegovoj moći da unapredi položaj i ugled crkve u Srbiji. Na osnovu njegovog dela Pravoslavna crkva u knežestvu Srbiji iz 1874. saznajemo da je tada Srbija imala 731 sveštenika, 373 crkve, 41 manastir i 138 kaluđera. Iz ovog sledi da je, u proseku, na jedan manastir dolazilo tek nešto više od tri monaha. Mitropolit Mihailo, koji je, po dobijanju autokefalnosti Srpske crkve (1879) postao arhiepiskop, morao je kao i njegov prethodnik da izdaje razne preporuke sveštenstvu da se dolično ponaša, a ni disciplina u manastirima nije uvek bila na potrebnoj visini. Sveštenici su se uključili od samog početka u razne političke struje, i često bivali poslanici. Neretko sami sveštenici su javno istupali protiv Crkve sa skupštinske govornice što priznaje i najugledniji istoričar SPC Đoko Slijepčević. (17)

Nastankom političkih stranaka početkom osamdesetih godina sveštenici su masovno pristupili strankama. Pri kraju prvog arhipastirstva mitropolita Mihaila većina sveštenstva simpatisala je sa Jovanom Risićem i njegovom strujom, iz koje je nastala Liberalna stranka. Za vreme mitropolita Teodosija Mraovića (1883-1889), veliki broj sveštenika pristupio je, tada vladajućoj, Naprednoj stranci. Nakon povratka mitropolita Mihaila, on je, kao oduvek blizak Liberlanoj stranci, nastojao da učlani što veći broj sveštenika u tu stranku. Ipak, na kraju je najveći broj sveštenika u svoje redove regrutovala Radikalna stranka. O ovoj pojavi pisao je, 1908, Čedomilj Mijatović, jedan od vođa Napredne stranke, i lično veoma pobožan čovek: „Verski život su unazadili sami sveštenici, zato da bi mogli da se obuhvatnije posvete političkim zadacima i agitaciji u službi političkih stranaka. Sjajna organizacija Radikalne stranke u Srbiji je u osnovi delo seoskih sveštenika i učitelja. U drugoj polovini XIX veka zaista nije bilo nikoga ko je mogao da se posveti potrebama verskog života Srba, jer su se sveštenici con amore posvetili zadatku da deluju kao politički agenti.“ (18) Podele među sveštenstvom još više su smanjile njegov uticaj u političkim sukobima podeljnoj pastvi. Kako navodi prota Aleksa Ilić, urednik uglednog i uticajnog Hrišćanskog vesnika : “Pocepanost, netrpeljivost i omraza, koje je porodilo političko partizanstvo, prešli su i na sveštenstvo. Naprednjaci i radikali nisu hteli u svoj dom da prime sveštenika liberala, i obratno: liberali popa naprednjaka i radikala. Na taj način stvoren je čitav haos i u narodu i u crkvi.” (19)

Zvanično uvođenje cezaropapizma u Srbiji

Država je nastavila da se i dalje meša u poslove Crkve. Ona je upravo otišla i korak dalje nego ranije. Pod Karađorđem, Milošem i Mihailom vladar je bio taj koji se mešao u poslove Crkve. Pod Milanom Obrenovićem, i ministar crkvenih poslova smatrao se pozvanim da se direktno meša u poslove Crkve. Tako je znameniti naučnik Stojan Novaković, jedan od prvih ministara ateista u Srbiji, smatrao da kao ministar prosvete i crkvenih dela ima pravo da Crkvu tretira kao odeljenje svog ministarstva. Aprila 1881. donet je Zakon o taksama kojim je uvedena taksa na rukopolaganje, hirotoniju, hirotesiju, pa čak i monaški postrig. Tako je kaluđer koji je imao da se odrekne svega svetovnog morao još za to i da plati državi taksu! Mitropolit Mihailo se ovom zakonu žestoko suprotstavio. Kao rusofil on nije odgovarao kralju Milanu, niti tadašnjoj naprednjačkoj vladi, pa je ovaj slučaj iskorišćen da se mitropolit smeni. Stojan Novaković učinio je nečuven potez oktobra 1881. Naredio je da se sve vladike dovedu radi saslušanja, i to njemu lično, da bi se izjasnile o Zakonu. Na osnovu saslušanja Novaković je zaključio da je arhiepiskop Mihailo butnovnik i zatražio od kneza Milana da ga smeni, što je Milan 18. oktobra i učinio. Ponašanje Novakovićevo u ovoj stvari nije bilo primereno, i to je primetio, još Slobodan Jovanović: “On je zaboravljao da se crkvi ne može zapovedati, nego se mora s njome pogađati. On je razgovarao s episkopima kao što ministar unutrašnjih dela razgovara s okružnim načelnicima...” (20) Tek nakon abdikacije kralja Milana, 1889, mogao je Mihailo da ponovo postane arhiepiskop beogradski.

Nakon smene mitropolita Mihaila država je i formalno uvela cezaropapistički poredak. „Zakonom o izmenama i dopunama u zakonu o crkvenim vlastima pravoslavne vere od 30. septembra 1862. godine“ koji je donesen 31. decembra 1882. godine izmenjen je način biranja mitropolita Srbije tako što su većinu u izbornom saboru dobili svetovnjaci. Sada su pri izboru mitropolita pored episkopa imali da glasaju i predsednik srpske vlade, ministar prosvete i crkvenih dela, predsednik Državnog saveta, predsednik Kasacionog suda i pet članova Narodne skupštine, kao i po jedan sveštenik iz svake eparhije, i dva arhimandrita. Ni ovakav Izborni sabor nije bio dovoljan državi, već je njegovu odluku trebalo da potvrdi kralj. (21) Pošto su se sva trojica episkopa pobunila protiv ovakvog Zakona i odbila da učestvuju u ovakvom Izbornom saboru, država se smatrala ovlašćenom da izabere mitropolita bez prisustva i jednog jedinog episkopa. Takvo telo izabralo je za mitropolita Teodosija Mraovića, 20. marta 1883. Početkom aprila država je smenila svu trojicu neposlušnih episkopa, a ubrzo su postavljeni novi episkopi. Tako su kralj Milan i Stojan Novaković zvanično uveli cezaropapizam u Srbiju, tj. potpunu vlast i mešanje države u poslove Crkve.

Paradoksalno je, ali i karakteristiično za to doba, da je država u ovim planovima naišla na podršku dela sveštenstva. Vođa svešteničke opozicije protiv mitropolita Mihaila bio je godinama prota Aleksa Ilić. On opisuje položaj sveštenika pod mitropolitom Mihailom u preterano crnim bojama. Po njemu stanje sveštenstva pre donošenja novog Zakona bilo je sledeće: “Mi smo doista do tada bili duhovno roblje naših vladika, koji su s nama postupali ne kao s mlađom braćom svojom, već kao robovima svojim. Zato je i ubijen duh u sveštenstvu i zavladala apatija prema svemu.” (22)

Važno je napomenuti da je tokom postojanja nezavisne Srpske države ustavni položaj Srpske crkve bio takav da je ona bila državna crkva. Članom 31, stav 1, Ustava iz 1869. propisano je: “Vladajuća je vera u Srbiji istočno-pravoslavna. A slobodna je i svaka druga priznata vera, i stoji pod zaštitom zakona u izvršenju svojih obreda.” Stavom 3. istog člana zabranjen je prozelitizam prema pravoslavnoj crkvi. Ustavom iz 1888, predviđeno je u članu 3. da je državna vera u Srbiji istočno-pravoslavna što je ponovljeno u članu 3 Ustava iz 1901, i članu 3 Ustava iz 1903. (23) Ovakav položaj Crkve nije doveo do povećanja njene uloge u društvu, već pre do ustavne osnove za mešanje države u crkvene stvari kao što se vidi iz navedenih primera.

Iz ovog kratkog pregleda istorije državno-crkevnih odnosa u Srbiji u XIX veku jasno se vidi da se država ponašala cezaropapistički. Prvi srpski episkop zadavljen je po naređenju Miloša Obrenovića, a dvojica najzaslužnijih arhijereja Srpske crkve u XIX veku, mitropoliti Petar i Mihailo, smenjeni su kada to državi nije odgovaralo. Država se i na svaki drugi način mešala u poslove Crkve. Sa druge strane, uticaj sveštenstva bio je veoma mali, i ono nije bilo na naročito dobrom glasu. Ulaskom sveštenika u političke vode, zapostavljani su duhovni zadaci Crkve. Zato u Srbiji XIX veka nema ni traga od klerikalizacije, naprotiv od njenog nastanka do njenog prerastanja u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca odnos države prema Crkvi ostao je odnos nadređene svetovne vlasti prema podređenoj duhovnoj.

Stanje između dva svetska rata

Ni stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca ništa se bitnije nije promenilo. Srpska pravoslavna crkva uspela je, uz mnogo napora da se ujedini, 1920. godine što je Sveti sinod Carigradske patrijaršije priznao februara 1922. (24) Na čelu ujedinjene Srpske crkve ponovo je stajao patrijarh. Time je obnovljena Pećka patrijaršija koja je bila ukinuta 1766. godine. Sveti arhijerejski sinod SPC izabrao je za patrijarha ponovno ujedinjene Srpske crkve dotadašnjeg mitropolita Srbije Dimitrija Pavlovića, 28. septembra 1920. Ovu odluku vlada Kraljevine SHS nije prihvatila već je, u oktobru izdala Uredbu o izboru prvog patrijarha ujedinjene SPC . Ova uredba omogućila je neposredno mešanje države u izbor patrijarha putem imenovanja državnih službenika u izborni sabor koji je imao da izabere patrijarha između trojice koje predloži Arhijerejski sabor. Visoki državni službenici bili su ex officio članovi, pa je tako omogućeno da u izboru srpskog patrijarha učestvuju i oni koji nisu pravoslavne vere. Čak ni ceremonijalno uzdizanje patrijarha na tron pećki nije moglo da prođe bez mešanja države. Ovaj čin je obavio, 1924, lično kralj Aleksandar. (25) Sastav Izbornog sabora i Zakon o izboru patrijarha SPC od 6. aprila 1930, takođe su omogućili mešanje države u izbor patrijarha. Tako je i izbor drugog patrijarha ujedinjene SPC, Varnave Rosića (1930-1937), kao i trećeg Gavrila Dožića (1938-1950) izrvšen uz direktno mešanje države.

Tokom tridesetih godina dogodila se važna epizoda u odnosima Crkve i države. Vlada Milana Stojadinovića želela je da potpiše konkordat sa Rimokatoličkom crkvom da bi zadovoljila rimokatoličko stanovništvo Kraljevine. U Kraljevini Jugoslaviji važio je režim priznatih sedam veroispovesti (Srpska pravoslavna crkva, Rimokatolička crkva, Islamska verska zajednica, Jevrejska zajednica, i tri protestantse crkve) . Konkordatom bi Rimokatolička bila stavljena u poseban položaj u odnosu na šest ostalih priznatih veroispovesti. Ovo je izazvalo veliki otpor SPC koja je na čelu sa patrijarhom povela akciju protiv potpisivanja konkordata. Odnosi između Crkve i države bili su na najnižem nivou još od sukoba mitropolita Mihaila sa Stojanom Novakovićem i Milanom Obrenovićem. Sveti arhijerejski sabor SPC sazvan novembra 1936. izjasnio se protiv projekta konkordata. Izdato je i Saopštenje u kome se Sabor obraća pravoslavnom narodu i ističe da „SPC, kao crkva većine u Jugoslaviji, ne bi mogla mirno gledati da se nekoj drugoj verskoj organzaciji daju prava, koja SPC nije imala ni kada je bila državna crkva.“ Đoko Slijepčević navodi da je Saopštenje napisano „u tonu koji pre nije bio uobičajen u crkvi“. (26) Crkva je organizovala i veliku litiju 19. jula 1937. sa ciljem da pokaže svoju snagu. Država je reagovala i zabranila da litija ide kroz Knez Mihailovu ulicu, u Beogradu. Kada je litija, ipak, krenula tim pravcem policija je reagovala pendrecima i pretukla nekolicinu učesnika litije među kojima i episkopa bačkog. Litija se završila bez žrtava, ali je svejedno u narodu zapamćena kao „krvava litija“, i predstavljala je još jedan udarac vladi Milana Stojadinovića u njenoj nameri da potpiše konkordat. Usred borbe oko konkordata patrijarh Varnava je umro pod, do danas, nerazjašnjenim okolnostima, 23. jula 1937, neposredno posle litije, a na dan kada je izglasan konkordat u Narodnoj skupštini. Ostala je, do danas, sumnja da je patrijarha otrovao neko blizak vladi Milana Stojadinovića.

Kao reakcija na potpisivanje konkordata Sveti arhijerejski sinod pristupio je do tada nekorišćenoj meri: razlučeni su od Crvke svi ministri i narodni poslanici koji su glasali za konkordat. Na kraju, popustila je država koja je odustala od konkordata, a 1. februara 1938. vlada je obavestila Sveti sinod da su izvesni državni funkcioneri umešani u incident oko beogradske litije uklonjeni „u cilju uspostave dobrih odnosa između države i Srpske pravoslavne crkve“. Sukob oko konkordata pokazao je da je uticaj Crkve narastao do mere da ona može da se suprotstavi državi onda kada smatra da su joj vitalni interesi ugroženi.

Konačno, SPC se direktno umešala u poslove države kada je bila u središtu onih snaga koje su izvele puč od 27. marta 1941. Za puč je znao patrijarh Gavrilo, i nekoliko episkopa, i oni su puč podržali i najsrdačnije pozdravili.

Rezimirajući odnos države i Crkve između dva svetska rata Ljubodrag Dimić je pravilno ocenio da je karakteristična za odnos SPC prema državi bila „privženost jugoslovenskoj državi i poštovanje njenih zakona“, a da je jedini spor na ovim relacijama nastao 1937. povodom konkordata. (27)

U međuratnom razdoblju po prvi put se među srpskim seljacima moderne Srbije pojavio jedan verski pokret koji se zalagao za „pravoslavni život“, i koji je bio duboko nadahnut verskim sadržajem, a koji je bio poznat kao bogomoljački pokret, odnosno Narodna hrišćanska zajednica. Na duhovnom čelu ovog pokreta bio je episkop žički Nikolaj (Velimirović), a pokret je mogao brojati više desetina hiljada ljudi. Ovakav jedan pokret mogao je vremenom da postavi i političke zahteve. Drugi svetski rat, i pobeda komunista 1944. u Srbiji potisnuli su ovaj pokret na margine.

Prva politička stranka u modernoj srpskoj istoriji sa klerikalnim obležjima osnovana je tek 1935. Bio je to Jugoslovenski narodni pokret Zbor Dimitrija Ljotića. Njegova podrška u biračkom telu bila je oko 1%, a 1940. mogao je imati oko 5,000 pripadnika što znači da je, po brojnosti, bio marginalan.

Iz svega se može zaklljučiti da je u međuratnom razdoblju cezaropapizam ostao zvanična politika Kraljevine SHS/Jugoslavije prema SPC, kao i prema drugim verskim zajednicama sve do nestanka ove države. Ipak, razdoblje od 1937. do 1941. može da se označi i kao posebno razdoblje. To je prvo i jedino razdoblje u dotadašnjoj istoriji odnosa SPC i nacionalne države u kome je Crkva bila u stanju da odbrani svoj stav protiv države. Klerikalizam ni tada nije postao važan deo političkih stremljenja, ali se pojavio na marginama.

Stanje nakon Drugog svetskog rata

Pobedom komunista u Srbiji, 1944, nastupili su veoma teški trenuci za pravoslavnu, kao i za katoličku, crkvu u FNRJ. SPC je doživela naročito teške progone na području NDH gde je bila jedna od glavnih meta genocida koji su sprovodile ustaške snage. Kao da takvo stradanje nije bilo dovoljno, na njega se nastavio i progon od strane komunističkih snaga od 1944. nadalje. Najteže je stradala SPC u Crnoj Gori. Mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac pokušao je krajem rata da pobegne iz zemlje od komunista zajedno sa sedamdeset sveštenika. Sveštenici su uhvaćeni i streljani u Zidanom Mostu, u Sloveniji, a mitropolita Joanikija komunističke snage ubile su u Aranđelovcu 1945. Postoje podaci i o brojnim ubijenim sveštenicima, kao i različitim oblicima progona sveštenika, i njihovog onemogućavanja da vrše službu.

Kako navodi Ljubodrag Dimić, u periodu od 1945. do 1960. kažnjavano je po raznim osnovamo oko 25% sveštenika. U ovom razdoblju broj vladika smanjen je za trećinu, a sveštenika za polovinu. Broj đaka u bogoslovijama smanjen ja za tri četvrtine, a SPC je izgubila 88% zemljišnih poseda. Došlo je i do snažne ateizacije, i to ne samo u gradovima, već i na selu. Na kraju ovog perioda na selu se krstilo samo 5-10% dece, 10% umrlih je sahranjivano sa crkvenim obredom, 25% je slavilo krsnu slavu i Božić. Ovo su podaci partijskih komisija Saveza komunista Jugoslavije. (28) Tokom šezdestih godina prestalo je masovno kažnjavanje sveštenstva jer je procenjeno da je SPC uništena i da ne predstavlja više nikavu opasnost za socijalističku državu. Crkva se nakon 1944. nije mogla da meša u bilo koje pitanje države, niti je država dozvoljavala da se njen glas u bilo čemu čuje. S druge strane, država se otvoreno mešala u poslove SPC, kao i svih drugih verskih zajednica: progonima, ometanjima i pretnjama. Jedan od najznačajnijih oblika pritisaka države na vrh SPC bio je u tome da se što više izaziva jaz između sveštenstva i episkopata. U tom cilju osnovan je Savez udruženja pravoslavnih sveštenika koji je organizovan od strane onih sveštenika koji su učestvovali u partizanskom pokretu, a koji su imali veoma neprijateljski stav prema episkopatu.

Budući da je jasno da je za vreme diktature Josipa Broza postojao ceo partijski i policijski aparat koji se bavio verskim zajednicama jasno je da taj aparat nije nestao ni posle njegove smrti, i da je bar jedan deo tog aparata morao da nastavi sa postojanjem i tokom autoritarnog režima Slobodana Miloševića. Deo policijskog aparata zadužen za nazor nad Crkvom svakako je nastavio sa pritiscima i ucenama prema SPC i tokom devedesetih godina.

Vrh SPC se od kraja 1996. svrstao uz pokret za smenjivanje Slobodana Miloševića tokom studenstkih protesta, a aktivno je učestvovao i u demonstracijama od 5. oktobra 2000. godine. Iz toga sledi da je vrh SPC u poslednjim godinama Miloševićevog režima bio u prevashodno lošim odnosima sa državom. Rušenjem režima Slobodana Miloševića stvorene su, po prvi put, mogućnosti da se prekine sa politikom cezaropapizma prema SPC i prema drugim verskim zajednicama u Srbiji.

Iz svega može da se zaključi da je u dvovekovnoj modernoj istoriji Srbije uvek vladao cezaropapizam, i da je jedino u periodu 1937-1941. SPC pokazala snagu da parira državi. Zbog toga, kada je u pitanju Srbija, ne postoje nikakvi tragovi klerikalizma u prošlosti na koje bi mogle da se pozovu snage koje vi eventualno danas želele da sprovode klerikalizaciju u Srbiji.

3. Ekonomski i poltički značaj SPC

Na ovo pitanje već smo odgovorili u drugom odeljku. SPC nikada nije bila poseban ekonomski faktor u Srbiji. U vreme srpskih ustanaka sveštenici se nisu nipočemu izdvajali od seljaka, a ponekad su bili i u gorem položaju od prosečnog seljaka i radili su kao nadničari. Njihova brojnost nije tokom XIX veka prelazila 1000, a monaha je obično bilo pet-šest puta manje od sveštenika. Do izvesne konsolidacije došlo je ujedinjenjem SPC, pa je broj sveštenika u Kraljevini Jugoslaviji, u jednom trenutku, prešao 3,500, ali je nakon Drugog svetskog rata sveden na polovinu od tog broja.

Politički SPC nije imala nikada posebnu moć, osim u razdoblju 1937-1941. Nakon Drugog svetskog rata ona je postala samo tolerisana organizacija, i to tek onda kada je svedena na margine. Možda je zanimljivo svedočanstvo o tome koliko savremeni Srbi drže do klerikalnih sadržaja u politici i podatak o tome koliko je jedna crkvena stranka osvojila na parlamentarnim izborima. Naime, na izborima za Narodnu skupštinu Republike Srbije, decembra 1990, učestvovala je Srpska svetosavska stranka koja je imala nesumnjiva klerikalna obeležja, ali koja je postigla zanemariv izborni rezultat. Ona je osvojila 9,169 glasova, tj. dobila je 0,18% glasova. (29)

Pozivi patrijarha Pavla građanima da izađu na neuspeli drugi krug izbora za predsednika Republike Srbije, u oktobru 2002 godine, kao i na neuspele izbore za predsednika Republike Srbije, u decembru 2002. nisu doveli do nekog znatnijeg povećanja postotka izašlih birača.

Konačno imovina koja je oduzeta SPC nakon Drugog svetskog rata, a već je rečeno da je u pitanju 88% zemljišnog fonda, ni do kraja 2004. nije vraćena SPC. Budući da je Srbija jedina bivša komunistička država u Evropi koja nije donela Zakon o restituciji ne postoji nikakav pravni okvir koji bi omogućio vraćanje poseda SPC, ili bilo kojoj drugoj verskoj zajednici. Tako se, tokom 2004, SPC našla u mnogo boljem položaju u pogledu nekadašnje imovine u Republici Hrvatskoj i u Mađarskoj nego u Srbiji.

Iz ovoga se može zaključiti da Crkva ni ekonomski, ni poltitički ne predstavlja važan faktor u Srbiji. Zašto se onda državni zvaničnici i stranke utrkuju da pokažu da su u dobrim odnosima sa SPC. Očigledno da su ovde u pitanju sledeći razlozi. Većina građana Srbije, preko četiri petine, deklarativno pripada SPC koja je istovremeno ustanova sa najvišim ugledom među građanima Srbije, kako pokazuje više uzastopnih istraživanja javnog mnjenja. Budući da među građanima Srbije ima samo 0.5% deklarisanih ateista sledi da nijedna stranka ne rizikuje gotovo ništa ako iskaže svoje poštovanje prema SPC, a sa druge strane može da računa da će joj veza sa SPC popraviti imidž u biračkom telu.

Na osnovu navedenik podataka može se zaključiti da u Srbiji, u prvim godinama XXI veka, nema tragova klerikalizacije u političkom životu. Isto tako može se reći da je i cezaropapizam bitno oslabio što po prvi put dovodi do stvarne mogućnosti da Crkva i država sprovode svoje misije odvojeno jedna od druge.

 

Dr Slobodan G. Marković, Institut za evropske studije, Beograd

Tekst je preuzet iz knjige Vera – znanje – mir u izdanju Beogradske otvorene škole, 2005. a nalazi se i na sajtovima www.bos.org.yu i www.bos-dijalogzamir.org

Fusnote:

(1) Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika , Matica srpska i Matica hrvatska, Novi Sad i Zagreb 1967, knjiga 2, str. 730.
(2) Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 2002. Stanovništvo. Veroispovest, maternji jezik i nacionalna ili etnička pripadnost prema starosti i polu. Podaci po opštinama , Republički zavod za statistiku, Beograd, maj 2003, str. 12.
(3) Prema istraživanju agencije Faktor plus, iz novembra 2004, građani Srbije imaju veliko poverenje u sledeće ustanove: Srpsku pravoslavnu crkvu – 27,4%, Vojsku SCG – 20,1% i Predsednika Republike – 19,3% ispitanika. v. http://www.b92.net/doc/istrazivanja/faktor_plus_04_12_25.php
(4) Vera Vratuša-Žunjić, „Stanje religioznosti u bivšoj Jugoslaviji neposredno pred rat 1991“, Sociološki pregled , tom XXX, br. 4 (1996), str. 498.
(5) Chedo Mijatovich, Servia and the Servians (London: Sir Isaac Pittman and Sons, 1908), str. 52.
(6) Dušan Bandić, Narodna religija Srba u 100 pojmova , Nolit, Beograd 1991, str. 148-222.
(7) Milorad Ekmečić, Stvaranje Jzgoslavije 1790-1918 , Prosveta, Beograd 1989, str. 25.
(8) Veselin Čajkanović, “Božić, njegovo poreklo i značaj”, Srpski književni glasnik , knj. LXII, br. 1 (1. januar 1941), str. 60-61.
(9) Howarth, Glennys, Leaman, Oliver (editors), Encyclopedia of Death and Dying (London and New York: Routledge, 2001), str. 465.
(10) Milorad Ekmečić, op. cit., str. 27.
(11) Miodrag Popović, Pamtivek. Srpski rječnik Vuka St. Karadžića , Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1983, str. 89.
(12) Leopold Ranke, Srpska revolucija , SKZ, Beograd 1991, str. 43-44.
(13) Episkop šumadijski Sava, Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka , Evro, Beograd 1996, str. 314.
(14) Dr Đoko Slijepčević, Istorija srpske pravoslavne crkve , BIGZ, Beograd 1991, str. 309-310.
(15) Ibid, str. 334.
(16) Ibid, str. 350.
(17) Dr Đoko Slijepčević, Istorija srpske pravoslavne crkve , druga knjiga, od početka XIX veka do kraja Drugog svetskog rata , BIGZ, Beograd 1991, str. 317, 373.
(18) Chedo Mijatovich, op. cit. , str. 49-50.
(19) Prota Aleksa Ilić, Moji doživljaji , Beograd 1931, str. 161.
(20) Slobodan Jovanović, Vlada Milana Obrenovića. knj. druga (1878-1889) , sabrana dela knj. 5, str. 103.
(21) Dr Đoko Slijepčević, op . cit , 401-402.
(22) Prota Aleksa Ilić, op. cit., str. 85.
(23) Miodrag Jovičić (urednik), Ustavi Kneževine i Kraljevine Srbije 1835-1903 , SANU, Beograd 1988, str. 96, 125, 169, 199.
(24) Dr Đoko Slijepčević, op. cit , 558-560.
(25) Ibid., str. 559.
(26) Ibid., str. 581.
(27) Ljubodrag Dimić, Srbi u Jugoslaviji , Stubovi kulture, Beograd 1998, str. 86.
(28) Ljubodrag Dimić, op. cit., str 87.
(29) Novosti plus , 13. decembar 1990, str. 5.

  
 
     
     
 
Copyright by NSPM