Home
Komentari
Kulturna politika
Ekonomska politika
Debate
Prikazi
Hronika
Polemike
Prenosimo
 
 
Impresum
Pretplata
Kontakt
Oglašavanje
Novi broj
Prošli brojevi
Posebna izdanja
NSPM Analize
Linkovi
   
 

DEBATE

Crkva i politika

   

 

Milan Radulović

ODNOSI DRŽAVE I VERSKIH ZAJEDNICA U DRUGOJ POLOVINI 20. VEKA

U drugoj polovini 20. veka uočljive su tri osnovne faze   u uspostavljanju odnosa između verskih zajednica i srpske države.

          Vreme terorisanja

U prvoj fazi, kad su komunisti izvršili socijalni i kulturni prevrat u državi, sve verske zajednice, posebno one najjače i istorijski duboko ukorenjene kakva je Srpska Pravoslavna Crkva, bile su kad brutalno-kad perfidno terorisane. Verska iskustva i učenja komunisti su shvatili kao   konkurentsku ideologiju; pa iako su verovali da je   vera u Boga istorijski osuđena na propast, da pripada prošlosti, dok budućnost, propovedali su, pripada njihovoj, komunističkoj pseudoreligiji, oni ipak nisu ostavili da sama istorija razreši taj spor no su   nastojali da svaku veru osim svoje što pre i što efikasnije iskorene iz «današnjice», kako su nazivali   svoje vreme gordo uzdignuto nad svim prethodećim vremenima. No, pošto se snaga vere pokazivala trpeljivom i odlučnom da pretraje, vlast je povremeno i privremeno činila po neki ustupak utoliko što je    brutalne nasrtaje na Crkvu zamenjivala suptilnijim i perfidnijim pritiscima. Ovakvi, donekle kompromisni, u atmosferi terora čak prividno i liberalni stavovi, podsticani su i ohrabrivani    sa Zapada, posebno posle razlaza sa Komunističkom partijom Sovjetskog Saveza (1948. godine). Ove    tolerantnije odnose državne vlasti prema Crkvi uspevala je   svojom diplomatijom da za sebe, ali i za druge Crkve, isposluje Katolička Crkva, koja je   i finansijski i organizaciono i po međunarodnim vezama i savezništvima preko Vatikana bila najjača verska zajednica u prvoj deceniji komunističke vladavine Jugoslavijom. Svi ti povremeni i privremeni ustupci svodili su se, ipak,   jedino na obezbeđivanje nešto snošljivijeg društvenog položaja   verskim    zajednicama i Crkvama, ali ne i na uspostavljanje duhovno zrelijeg   i intelektualno razboritijeg odnosa prema njihovim učenjima. Komunistička vlast bila je sve vreme svoga trajanja manje-više borbeno ateistična, diskriminatorski i ignorantski raspoložena prema kulturi i tradiciji svih istorijskih Crkava, posebno prema istorijskom predanju i kulturnoj tradiciji Srpske Pravoslavne Crkve. U ispoljavanju ideološke netrpeljivosti i cinizma prema veri svoga naroda prednjačili su    srpski komunisti,   dok su hrvatski i slovenački komunisati, ipak, imali   umereniji, čak i liberalniji i dobronamerniji odnos prema Katoličkoj Crkvi. Uz sve ovde nagoveštene nijanse u odnosima države i verskih zajednica, u prvoj fazi komunističke vladavine država je, slobodno se može kazati, terorisala sve istorijske Crkve i verske zajednice u Srbiji.   O tome danas imamo objavljene istorijske studije i potresne zbirke dokumenata i svedočanstava. Faza otvorenog ili perfidnog terorisanja Crkve trajala je otprilike jednu deceniju, od 1944. do 1955. godine.

          Vreme kontrolisanja

Shvativši da se vera u narodu ne može ni brzo ni lako iskoreniti, kako su očekivali, suočivši se sa preporukama i zahtevima "slobodnog sveta" da se verske zajednice moraju ne samo tolerisati nego i uvažavati kao socijalni činilac, komunisti su odlučili da Crkvu iznutra kontrolišu kad već ne mogu da je potpuno razbiju. "Saradnja"  sa verskim zajednicama svodila se na ilegalnu i nedopustivu obaveštajnu kontrolu čiji je cilj bio da se utvrdi ko od sveštenika i   vernika i dalje istrajava na starim istorijskim, socijalnim i moralnim shvatanjima, a ko je prihvatio novu socijalističku ideologiju kao jedinu poželjnu i jedinu naprednu, pa se na njega može «osloniti» u unutrašnjem kontrolisanju crkvenog života. Krajnji cilj ove kontrole bio je da se Crkva izoluje u portu, da se njeno   duhovno zračenje, kao i   kulturno i socijalno dejstvo svedu jedino na bogoslužbeni obred, dok bi u sferi socijalnog života i sveštenici i svešteni narod valjalo da   bezrezervno prihvate i podrže komunističku utopiju. Oni koji to ne učine treba da budu «pritisnuti», zastrašeni, izolovani, iznutra razbijeni, tako da svoja uverenja ne smeju kazivati drugima niti se smeju povezivati na osnovu srodnosti po istorijskoj svesti, po zajedničkom duhovnom iskustvu i   na osnovu poštovanja, ljubavi i odgovornosti prema srpskoj državnoj i kulturnoj tradiciji. Samo poštovanje celovite duhovne, kulturne i državne tradicije srpskog naroda – a ne one «tradicije» koju su komunisti cenzurom i svojom interpretacijom krivotvorili pa takvu krivotvorenu nametali kao obavezno znanje kroz školski sistem -   sama zrela svest o tradiciji žigosana je kao ideološka reakcija i osuđivana kao subverzivno ideološko delovanje sa pozicija najgoreg nacionalizma. Ovaj proces kontrolisanja    sveštenstva i sveštenog naroda bio je na poseban način institucionalizovan preko udruženja koja je osnivala i instruisala vlast, a u proces denunciranja sveštenstva i vernika   bili su uključeni čak i poneki svešteniik i vernik koje je tajna politička policija vrbovala; to je iznutra razbijalo osećanje solidarnosti i duhovne srodnosti među ljudima čija su sudbina i pozvanje bili zajednički i istovetni. Ovaj period u odnosima države i Crkve, koji zahvata gotovo četiri decenije,   još uvek nije dovoljno rasvetljen u istoriografiji.  

          Vreme manipulisanja

Epohalnim socijalnim i političkim   pokretima u poslednjoj deceniji 20. veka osporene su i odbačene vrednosti    komunističke ideologije u svim evropskim zemljama u kojima se ona u različnim vidovima održala gotovo pola veka, a u državama Sovjetskog Saveza i celih sedam decenija. Većina bivših komunističkih društava, posebno onih u kojima je dominirajuća vera bilo katoličanstvo, brzo su se preorijentisali i prihvatili vrednosni poredak tzv. slobodnog sveta, odnosno kapitalističkih država, koje su, pod pokroviteljstvom Amerike, izišle kao nesumnjive pobednice u pedesetogodišnjem hladnom   (ideološkom i ekonomskom) ratu između komunizma i kapitalizma. Bivše jugoslovenske republike iskoristile su propast komunističke ideologije da istaknu nov istorijski cilj: stvaranje nezavisnih država. Tako je od jedne, jugoslovenske države, stvoreno pet novopriznatih.     

Neokmunističke vođe   u Srbiji i u Crnoj Gori, koji su zadržali vlast i posle prvih višestranačkih izbora organizovanih nakon pedesetak godina (krajem 1990. godine) nisu   dobro razumeli   nova kretanja u Evropi. Oni su ostali privrženi idejama   socijalizma i jugoslovenstva sve dok su   procenjivali da se te ideje mogu reafirmisati i iskazati na nov način, a u krajnjoj nuždi, ako taj politički napor ne uspe, te «sudbonosne» ideje mogu se osnažiti i podržati vojnom silom kojom je raspolagala titoistička armija. Nova vlast, prva koju je narod birao na relativno slobodnim izborima nakon poluvekovne komunističke uzurpacije narodnog suvereniteta, shvatila je i procenila da   ideje socijalizma i jugoslovenstva na duži rok ipak nisu održive ako ne dobiju snažniju nacionalnu osnovu. Zato su već kasnih osamdesetih i ranih devedesetih godina neokomunističke vlasti počele da se približavaju intelektualnim strukturama i udruženjima u kojima je nacionalna ideja bila koliko-toliko živa i očuvana. A nacionalna ideja je najpunije i najvernije očuvana upravo u Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi.

I druge bivše jugoslovenske države, kojima cilj nije bio da se održi jugoslovenska federacija i socijalističko uređenje, takođe su u svojim verskim tradicijama tražile i nalazile podršku za svoje nove istorijske ciljeve. Stoga je ovo vreme bilo vreme ideološkog i političkog manipulisanja Crkvama i verskim zajednicama radi ostvarivanja novih istorijskih i državotvornih planova južnoslovenskih naroda, onih ciljeva i planova koje su odlučujuće projektovali i usmeravali demokratizovani komunisti i negdašnji disidenti, otpadnici i blagonakloni kritičari komunističkog režima. Tako je Srpska Pravoslavna Crkva, uz mnoge rezerve, sumnje, uslove i obzire, ipak delimično podržavala neokomunističko rukovodstvo iako je njenom istorijskom i socijalnom iskustvu potpuno strana ideja bogoboračkog socijalizma, a umnogom i ideja jugoslovenstva, naivno se ponadavši da je stvarni cilj novog političkog rukovodstva ono što su povremeno u aluzijama nagoveštavali: da oslobodi narod od komunizma, da ga vrati tradiciji i da ga uključi u nove demokratske tokove. Kad su se u novim državama u nastajanju Srbi našli u položaju nacionalne manjine,   iako su do juče i u tim državama bili narod državotvoran, kad je počeo građanski rat za stvaranje novih država i za odbranu srpskih istorijskih, etničkih i državotvornih prava,   Crkva više nije imala kud nego da podrži narodne težnje i ciljeve, kako je vazda kroz istoriju činila. Ali to ipak sada nije bila autentična politička pozicija koju bi iz svog iskustva Crkva mogla da artikuliše, nego jedina mogućna pozicija koju je mogla da zauzme nakon što je politički izmanipulisana od neokomunista. Da je artikulisala svoju autentičnu političku platformu, i Crkva i narod bi bili u drukčijoj, povoljnijoj situaciji. Ali Crkva se nije osećala pozvanom niti je imala snage da to učini. Stoga je prvi izlazak Srpske Crkve na političku pozornicu posle dugog vremena prisilne izolacije bio naivan, neoprezan i nedelotvoran.

Delotvorniji politički angažman Crkva je dosegnula kad su i u sveštenstvu i u narodu prevladali ljudi koji su bili kritički raspoloženi prema jednom u osnovi anahronom i avanturističnom, opasnom i bezizglednom političkom projektu koji su artikulisali i nosili novi komunisti odnosno socijalisti i radikali u Srbiji. Ovo trezveno političko opredeljenje i raspoloženje rasplamsalo se posle vojnog i političkog poraza pred brutalnom oružanom agresijom 19 država NATO-pakta na Srbiju od 24. marta do sredine juna 1999. godine kada je okupirano Kosovo i Meotohija. Kapitulaciju i stranu okupaciju Kosova i Metohije režim je pokušao da kamuflira čudnom, mutnom,   perverznom, za zdrav razum i nacionalno dostojanstvo uvredljivom    političkom retorikom, što je doprinelo bržoj homogenizaciji antirežimskih političkih snaga i njihovom organizovanju u širok narodni front i pokret otpora dotadašnjoj državnoj politici. Ovaj narodni pokret protiv dotadašnje politike trijumfovao je na septembarskim izborima 2000. godine.       

          Vreme improvizovanja

Vlast koju su s početka 2001. godine konstituisale demokratske snage Srbije nagoveštavala je da bi se odnosi između države i Crkve mogli temeljito promeniti. U izvesnome stepenu promene su se stvarno osetile. Odbačena je politika kontrolisanja verskih zajednica, a proređena je i učinjena suptilnijom manipulacija Crkve u dnevno-političke ciljeve. Iako su i verske zajednice i država iskazivale otvorenost za novu i plodonosniju saradnju, takva saradnja nije   legitimizovana donošenjem neophodnih zakona koji uspostavljaju nove, demokratične, civilizovane i socijalno poželjne odnose između države i Crkve, niti je institucionalizovana iznalaženjem novih oblika saradnje i potpisivanjem konkretnih ugovora sa svakom Crkvom i verskom zajednicom,   već je ostala u domenu dobre volje, ličnih naklonosti, pa možda i   grupnih interesa pojedinih istaknutih protagonista iz verskih zajednica i određenih krugova političke vlasti. Pravni, materijalni, socijalni i kulturni status Crkava i verskih zajednica kao posebnih organizacija u društvu suštinski se nije izmenio i pored toga što je delimično izmenjen odnos države prema njima.    

          Vreme legalizacije, afirmacije i integracije.

Država je u drugoj polovini 20. veka, kako se vidi iz napred izloženog sumarnog pregleda,   posvećivala znatnu pažnju Crkvama i verskim zajednicama, ali uglavnom sa ciljem da ih iznutra razbije i pomete, da uspostavi kontrolu nad njima i da ih povremeno upotrebi   radi   ostvarivanja svojih kratkoročnih   političkih   ili proizvoljnih i avanturističnih ideoloških planova. Stvarni civilizacijski i socijalni potencijal sadržan u Crkvama i verskim zajednicama koje okupljaju 95% procenata stanovništva   nije ni prepoznat ni priznat kako valja, niti je na delotvoran način doveden u situaciju da pozitivno utiče na šira društvena zbivanja. Ideološki i politički projekti bili su jedini porketači i usmerivači mnogobrojnih uzaludnih nastojanja da se izgradi i uredi, ili da se sruši i razgradi društvo i država.  

Da bi se odnosi između države i crkve uredili na moderan demokratski način, neophodno je pre svega da država na pravi način legitimiše istorijske Crkve i verske zajednice u Srbiji. To znači da mora da donese zakon kojim se te zajednice priznaju kao javne crkve, odnosno javni kulturni i duhovni sistemi koji obavljaju autohtonu i nezamenjivu ulogu u društvu. Utvrđivanjem novog pravnog položaja Crkava i verskih zajednica treba da im se   vaspostavi kontinuitet u pravnom subjektivitetu koji su dobile   zakonodavstvom Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije; tako bi se otklonila njihova pravna degradacija i svođenje Crkve na obično udruženje građana, nevladinu organizaciju ili «privatno pravno lice», kako se to po inerciji ponekad još uvek čini. Potom valja da se brzo donese poseban zakon o vraćanju oduzete imovine, i to pod povoljnijim uslovima no za druge forme nacionalizovane imovine pošto imovina Crkava i verskih zajednica nije bila privatna nego korporativna i nije bila u funkciji stvaranja profita nego u službi vršenja duhovne,   dobrotvorne i obrazovno-kulturne delatnosti. Time bi bili stvoreni zakonski i   materijalni uslovi da verske obrazovne i kulturne ustanove budu uključene u državni obrazovni i kulturni sistem, uz poštovanje njihovih specifičnosti koje bi se jemčile funkcionalnom autonomijom verskog obrazovno-kulturnog sistema unutar sekularnog. Ili bi pak država, ako to Crkvama i verskim zajednicama više odgovara, priznala obrazovni i kulturni sistem verskih zajednica kao ravnopravan, jednako važan sa sekularnim obrazovno-kulturnim sistemom, pa bi preuzela obavezu da ga finansijski podržava i ako se formalno ne integriše u državni sistem. Tako bi kultura Crkava i verskih zajednica bila   afirmisana kao kultura koju prihvata društvo u celini, kao jedan od važnih tokova socijalnog života i kao trajno civilizacijsko opredeljenje i stremljenje modernog demokratskog društva. A time bi   univerzalne moralne, duhovne i kulturne vrednosti koje čuvaju,   neguju i prenose sve istorijske Crkve i verske zajednice u Srbiji bile konačno integrisane u društveni život. Te zajedničke, univerzalne vrednosti koje zastupaju istorijske Crkve i verske zajednice   bile bi podrazumevani korektor i pouzdan putokaz svim naporima da se društvo i država urede na pravedan i bogougodan način;   jednovremeno,   one bi bile jemac da ljudski zakoni i sudska pravda neće odstupati od čovečnog prirodnog osećanja pravičnosti odnosno od Božjih zakona, no da će se sa njima usaglašavati.            

          (Autor je ministar vera u Vladi Republike Srbije. Ovde objavljujemo prvi deo teksta koji ce se pojaviti u narednoj svesci NSPM Analiza)

               

  

 
     
     
 
Copyright by NSPM